Uvea Melanomunda Genetik Test: Biyopsi, Sınıf 1 ve Sınıf 2, BAP1

Uvea melanomunda genetik test, tümörün kendi genlerini inceleyerek yayılma olasılığını tahmin eder. Hücreler genellikle tedavi sırasında yapılan ince iğne biyopsisiyle elde edilir. Sonuç, gözdeki tümörün nasıl tedavi edileceğini değiştirmez; ancak karaciğer taramalarının ne sıklıkla yapılacağını değiştirebilir ve klinik araştırmalara katılma olanağı sağlayabilir.

Bu sayfada biyopsinin nasıl yapıldığı, sınıf 1 ve sınıf 2 sonuçlarının ne anlama geldiği, monozomi 3 ve BAP1 gibi bulguların neye işaret ettiği ve sizin ile aileniz için kalıtsal (germ hattı) testin ne zaman önerildiği anlatılıyor. Hastalığa ve tedavisine genel bir bakış için uvea melanomu sayfasına bakabilirsiniz.

Uvea melanomunda genetik test neden yapılır?

Aynı boyuttaki iki tümör çok farklı davranabilir; bunun başlıca nedeni tümörün içinde ortaya çıkan genetik değişikliklerdir. Bu değişikliklerin test edilmesi uzmanların şunları yapmasını sağlar:

• metastaz riskini yalnızca boyut ve yere dayanan tahminden daha kesin biçimde belirlemek;
• NCCN kılavuzunun önerdiği gibi karaciğer takibinin sıklığını bu riske göre ayarlamak;
• göz tedavisinden sonra verilen tedavilerin araştırıldığı çalışmalar dahil, klinik araştırmalara katılabilecek kişileri belirlemek.

Birbirinden farklı üç testi ayırt etmek yararlıdır:

HLA tiplendirmesi bir kanser geni testi değildir; metastaz ve takip sayfasında açıklanmaktadır.

Gözde ince iğne biyopsisi nasıl yapılır?

İnce iğne aspirasyon biyopsisi (İİAB), çok ince bir iğneyle küçük bir tümör hücresi örneği alınmasıdır. Tümörün yerine göre iğne ya doğrudan tümörün üzerindeki göz duvarından (transskleral yol; gözün ön tarafına yakın tümörlerde, 25–27 gauge iğnelerle) ya da göz içindeki jelin içinden (transvitreal yol; bir iğne veya küçük bir vitrektomi aletiyle) geçirilir. Biyopsi genellikle radyoaktif plağın yerleştirildiği ameliyat sırasında veya radyoterapiden kısa süre önce yapılır.

Biyopsinin iki olası amacı vardır: lezyon atipik olduğunda — örneğin pigmentsiz bir tümör ya da metastaz şüphesi varsa — tanıyı doğrulamak ve günümüzde daha sık olarak prognostik test için hücre sağlamak. Diğer tanı testleri, göz tümörlerinin nasıl teşhis edildiğini anlatan sayfada açıklanmaktadır.

Tanısal güvenilirlik %88–95 olarak bildirilmekte, yanlış negatif sonuç yaklaşık %3–7 oranında görülmektedir. Olası komplikasyonlar arasında göz içinde geçici kanama, retina altına kanama ve retina dekolmanı sayılabilir; tümör hücrelerinin iğne yolu boyunca ekilmesi nadirdir ve 25 gauge veya daha ince iğnelerle olasılığı daha da düşüktür. Biyopsi, tümörün tedaviye verdiği yanıtı etkilemez.

1. Görüşme. Siz ve oküler onkoloji uzmanınız, sonucun takibinizi değiştirip değiştirmeyeceğini veya bir klinik araştırmaya katılma olanağı sağlayıp sağlamayacağını birlikte değerlendirirsiniz.
2. Örnek alma. Biyopsi çoğunlukla plak ameliyatı sırasında veya radyoterapiden hemen önce alınır.
3. Laboratuvar analizi. Hücreler mikroskop altında incelenir ve gen aktivitesi ya da kromozom değişiklikleri açısından test edilir.
4. Sonuç görüşmesi. Bulgular, tümörün boyutu ve yeriyle birlikte değerlendirilerek size açıklanır.
5. Kişiye özel takip planı. Karaciğer takibi, tıbbi onkoloji ile koordineli olarak risk grubunuza göre planlanır.

Sınıf 1A, 1B ve 2 ne anlama gelir?

Ticari olarak sunulan bir gen ekspresyon profili (GEP) testi olan DecisionDx-UM, 12 genin (ve 3 kontrol geninin) aktivitesini ölçer ve tümörleri sınıflara ayırır. Test, 12 merkezde 514 hastayı kapsayan prospektif bir çalışmada doğrulanmıştır ve örneklerin %95'inden fazlasında sonuç verir.

İkinci bir belirteç olan PRAME ek bir bilgi katmanı sağlar. PRAME, bazı tümörlerde aktif hâle gelen bir gendir ve ifadesi her sınıfta riski artırır. İlk araştırmada PRAME negatif sınıf 1 tümörlerin hiçbiri yayılmamış, yayılan yedi sınıf 1 tümörün tamamı ise PRAME pozitif çıkmıştır; testin eşik değeri daha sonra 958 tümörde doğrulanmıştır. Bildirilen 5 yıllık metastazsız sağkalım, PRAME pozitif sınıf 1 tümörlerde yaklaşık %81, PRAME pozitif sınıf 2 tümörlerde yaklaşık %45'tir.

Kromozom 3 ve 8q sonuçları ne anlama gelir?

Bazı merkezler tümörün gen aktivitesi yerine kromozomlarını analiz eder. Uvea melanomu hücreleri sıklıkla kromozomlarının bütün bir bölümünü fazladan kazanır ya da kaybeder; temel bulgular şunlardır:

• monozomi 3 — kromozom 3'ün iki kopyasından birinin kaybı; yüksek riskin en güçlü tek belirtecidir;
• 8q kazanımı — 8. kromozomun uzun kolunun fazladan kopyaları; özellikle monozomi 3 ile birlikte olduğunda riski artırır ve kopya sayısı arttıkça etkisi de artar;
• 6p kazanımı — kromozom 3'ün iki kopyasını da koruyan tümörlerde daha olumlu bir prognozla ilişkilidir;
• 1p kaybı — ek bir olumsuz bulgudur.

BAP1, SF3B1 ve EIF1AX nedir?

Uvea melanomlarının çoğu GNAQ veya GNA11 genindeki bir değişiklikle başlar (gözün arka bölümündeki tümörlerin yaklaşık %90'ı), daha seyrek olarak da CYSLTR2 veya PLCB4 genlerindeki değişikliklerle. Bu başlangıç değişiklikleri tümörün nasıl davranacağını öngörmez; bunu ikinci bir değişiklik belirler. Bu değişiklik genellikle, birlikte nadiren etkilenen üç genden birinde bulunur:

Tümörde bulunan bir BAP1 değişikliği, kalıtsal bir BAP1 değişikliğiyle aynı şey değildir. Hastaların çoğunda tümördeki BAP1 değişikliği yalnızca tümör hücrelerinde ortaya çıkmıştır ve çocuklara geçemez.

Uvea melanomu kalıtsal mı? BAP1 tümör yatkınlık sendromu

Uvea melanomu genellikle kalıtsal değildir. Bununla birlikte tüm hastaların yaklaşık %1–2'si — birden fazla vakanın görüldüğü ailelerden gelen hastaların ise %20–30'u — BAP1 tümör yatkınlık sendromu adı verilen kalıtsal (germ hattı) bir BAP1 değişikliği taşır. Taşıyıcılarda uvea melanomu daha genç yaşta gelişme eğilimindedir (ortalama 62 yaşa karşılık 50,5 yaş) ve bazı başka tümörlerin riski de daha yüksektir: mezotelyoma, cilt melanomu, böbrek kanseri, bazal hücreli karsinom, menenjiyom, kolanjiyokarsinom ve BAP1 inaktive melanositik tümörler adı verilen özel cilt oluşumları. Taşıyıcı bir kişinin her çocuğunun bu değişikliği kalıtım yoluyla alma olasılığı %50'dir.

Öncesinde ve sonrasında genetik danışmanlıkla birlikte germ hattı testi şu durumlarda konuşulmaya değerdir:

• BAP1 ile ilişkili iki veya daha fazla tümör geçirdiyseniz ya da sizde bir tane varken birinci veya ikinci derece bir akrabanızda da böyle bir tümör görüldüyse;
• genç yaşta tanı aldıysanız, her iki gözde tümörünüz ya da tek gözde birden fazla tümörünüz varsa;
• akrabalarınızda uvea melanomu, mezotelyoma, böbrek kanseri veya cilt melanomu görüldüyse.

Taşıyıcılar için yayımlanmış öneriler şunları içerir: yaklaşık 11 ile 18 yaş arasında başlayarak yılda bir göz bebeği büyütülerek yapılan göz muayenesi, yaklaşık 18 yaşından itibaren yılda bir tam cilt muayenesi ve yaklaşık 30 yaşından itibaren yıllık muayeneyle birlikte iki yılda bir böbrek görüntülemesi (ultrason ve MR dönüşümlü olarak).

Sonuçlar takibi nasıl değiştirir?

Genetik sonuçların en pratik kullanımı takibin yoğunluğunu belirlemektir. Bir hastayı daha yüksek risk grubuna yerleştiren özellikler arasında büyük tümör boyutu, siliyer cisim tutulumu, epiteloid hücreler, monozomi 3 veya 8q kazanımı, sınıf 2 profil, BAP1 kaybı ve PRAME ekspresyonu sayılabilir. 2026 NCCN kılavuzuna göre karaciğer görüntüleme, düşük riskli hastalarda yılda birden yüksek riskli hastalarda 3–6 ayda bire kadar değişir ve 10 yıla kadar sürer.

Yüksek risk sonuçları, göz tedavisinden sonra verilen tedavilerin araştırıldığı çalışmalara katılma olanağı da sağlayabilir. Eylül 2026 itibarıyla bu yaklaşım iki faz 3 çalışmada test ediliyor: HLA-A*02:01 pozitif yüksek riskli hastalara tebentafusp verilen ATOM ve doku grubundan bağımsız olarak darovasertib + krizotinib kombinasyonunu test eden OptimUM-11. Her ikisi de araştırma aşamasındadır; henüz hiçbir tedavinin metastazı önlediği kanıtlanmamıştır.

Sonuçlar duygusal açıdan zor olabilir. Yüksek risk sonucu, melanomun kesinlikle yayılacağı anlamına gelmez; düşük risk sonucu da takibin bırakılabileceği anlamına gelmez. Prof. Dr. Elif Betül Türkoğlu sonuçları tümörün boyutu ve yeri çerçevesinde açıklar ve takibi tıbbi onkoloji ile koordineli olarak yürütür; ayrıca bkz. prognoz ve sağkalım.