Fotodinamik tedavi (FDT; uluslararası kısaltmasıyla PDT), bazı göz tümörlerini radyasyon yerine ışıkla tedavi eder. Işığa duyarlı bir ilaç damardan verilir. İlaç tümörün damarlarında dolaşırken göz bebeğinden tümöre kırmızı bir lazer ışığı gönderilir. Işık, ilacı etkinleştirir; damarlar kapanır ve tümörün kanlanması kesilir.
FDT, bazı iyi huylu tümörlerde yerleşik bir tedavidir. Küçük uvea melanomlarında ise yalnızca seçilmiş hastalarda kullanılır. Prof. Dr. Elif Betül Türkoğlu bu yöntemi kendi klinik araştırmalarında inceledi. Üç çalışması aşağıda, başka merkezlerin sonuçlarıyla birlikte özetleniyor.
Fotodinamik tedavi nasıl etki eder?
FDT'nin iki bileşeni vardır: ilaç ve ışık. Verteporfin ışığa duyarlı bir ilaçtır. Damardan yavaşça verilir; dozu boyunuza ve kilonuza göre hesaplanır. Ardından göze yerleştirilen bir kontakt lens aracılığıyla tümöre kırmızı lazer ışığı gönderilir. Standart protokolde ışık 83 saniye uygulanır. Işık lekesinin boyutu, tümörün tamamını kaplayacak şekilde seçilir.
Işık, ilacı etkinleştirir. Etkinleşen ilaç, hücrelere zarar veren oksijen molekülleri (reaktif oksijen türleri) açığa çıkarır. Bunlar, tümörün anormal damarlarının iç yüzeyindeki hücrelere zarar verir. Damarlar kapanır, sıvı sızıntısı durur ve bu damarlarla beslenen tümör dokusu ölebilir. Işık gözü ısıtmaz ve radyasyon içermez; bu yüzden tümörün çevresindeki retina büyük ölçüde korunur.
Koroid melanomunda fotodinamik tedavi ne zaman kullanılır?
Küçük melanomlarda gözü koruyan standart tedavi radyasyondur; genellikle radyoaktif plak tedavisi uygulanır. FDT, seçilmiş küçük tümörlerde radyasyonsuz bir alternatiftir. Stereotaktik radyoterapiden sonra ek tedavi olarak da kullanılmıştır; Prof. Dr. Türkoğlu'nun çalışmalarından biri bu konudadır.
Kanıtlar küçük serilerden gelir. Londra'daki Moorfields Göz Hastanesi'nde, gözün arka kısmında küçük pigmentli melanomu olan 26 hastaya ilk tedavi olarak FDT uygulandı. Tümör hastaların %62'sinde kontrol altına alındı. Tahmini başarı oranı zamanla azaldı: 1 yılda %85, 2 yılda %59, 3 yılda %51. Tedavi başarısız olduğunda tümör genellikle kenarından yanlara doğru büyüdü; bu, ortanca 13 ay sonra oldu. Tümörü kontrol altına alınan hastalarda görme düzeldi.
Melanom yeniden büyüyebilir. Bu yüzden FDT'nin tek başına rutin bir melanom tedavisi olarak kullanılması genellikle önerilmez ve görüntülemeyle yakın takip şarttır. Bazı uzmanlar pigmentsiz (amelanotik) tümörlerin daha iyi yanıt verdiğini düşünür, çünkü pigment ışığın bir kısmını emer. Ancak bu henüz kanıtlanmamıştır. Göz dibindeki zararsız bir benin (nevüs) erken melanomdan nasıl ayırt edildiği koroid nevüsü sayfasında anlatılıyor.
FDT ile başka hangi göz tümörleri tedavi edilebilir?
Koroid hemanjiomu. Retinanın altında, kan damarlarından oluşan, turuncu-kırmızı ve iyi huylu bir tümördür. Sınırlı bir hemanjiom (tek ve kenarları belirgin) sıvı sızdırıp görmeyi bulanıklaştırıyorsa ilk tercih FDT'dir. Tümör genellikle düzleşir ve sıvı yaklaşık 3 ay içinde çekilir; etki çoğu hastada kalıcıdır. On hastalık bir seride tümörlerin hepsi küçüldü ve sıvı hepsinde kayboldu. Görme hastaların %80'inde aynı kaldı ya da düzeldi. Sturge-Weber sendromunda görülen yaygın (diffüz) tip de FDT ile tedavi edilebilir. Ayrıntılar koroid hemanjiomu sayfasında.
Koroid metastazı. Vücudun başka bir yerindeki kanserin gözün arka kısmına yayılmasıyla oluşan küçük odaklar FDT ile tedavi edilebilir. Retina altında sıvı varsa görme çoğu zaman düzelir. Ayrıntılar koroid metastazı sayfasında.
Diğer iyi huylu tümörler. Retina hemanjioblastomları (örneğin von Hippel-Lindau hastalığında) ve vazoproliferatif tümörler, retinanın iyi huylu damar tümörleridir. FDT, bunlar için seçeneklerden biridir. Ayrıntılar iyi huylu göz içi tümörleri sayfasında.
FDT seansında neler olur?
- Görüntüleme ve planlama. Fotoğraflar, ultrason, OCT (retinanın ayrıntılı kesit görüntüsü) ve çoğu zaman anjiyografi (boyalı göz filmi), tümörü ve sıvıyı gösterir. Işık lekesinin boyutu bu görüntülere göre belirlenir.
- Hazırlık. Göz bebeği damlayla büyütülür. İlaç dozu boyunuza ve kilonuza göre hesaplanır.
- İlacın verilmesi. Verteporfin koldaki bir damardan yavaşça verilir.
- Işık tedavisi. Göz damlayla uyuşturulduktan sonra göze bir kontakt lens yerleştirilir ve lazer belirlenen süre boyunca açılır. İşlem genellikle ağrılı değildir.
- Eve dönüş. FDT ayaktan yapılır; aynı gün evinize dönersiniz. Bir süre cildiniz ve gözleriniz güçlü ışığa karşı duyarlı olur. Ekibin söylediği süre boyunca doğrudan güneşten ve parlak ışıktan kaçının.
- Yanıtın değerlendirilmesi. Birkaç ay sonra çekilen görüntüler, tümörün yanıt verip vermediğini gösterir. Bazı tümörler ek bir seans gerektirir.
Prof. Dr. Türkoğlu'nun FDT araştırmaları neler gösterdi?
Prof. Dr. Türkoğlu, göz tümörlerinde fotodinamik tedavi üzerine yayımlanmış üç çalışmanın yazarları arasındadır. Bunların ikisinde birinci yazardır.
Bu sonuçlar nasıl okunmalı? Üç çalışma da küçüktür; nadir tümörlerde bu olağandır. Başka merkezlerin sonuçlarıyla birlikte, FDT'nin koroid hemanjiomunda etkili bir tedavi olduğunu gösterirler. Küçük melanomlarda ise FDT, yalnızca özenle seçilmiş hastalarda ve yakın takiple kullanılabilecek bir seçenektir. Tek başına ya da radyoterapiyle birlikte uygulanabilir.
FDT'nin riskleri ve sınırlamaları nelerdir?
- Melanom geri gelebilir. Başlıca sınırlama budur. Londra serisinde tümörlerin yaklaşık yarısı 3 yıl sonunda hâlâ kontrol altındaydı. Düzenli görüntüleme şarttır; tümör büyürse radyasyon tedavisine geçilebilir.
- Tedavi edilen doku incelebilir. Bu incelme (koroid atrofisi) görmeyi azaltabilir: yukarıdaki hemanjiom serisinde 10 hastanın 2'sinde görüldü.
- Yalnızca küçük tümörler. FDT küçük ve görece yassı tümörlerde kullanılır. Daha kalın melanomlar radyasyon gerektirir.
- Kısa süreli etkiler. Kısa bir süre güçlü ışığa duyarlılık, ilacın verildiği yerde hafif rahatsızlık ve göz bebeğini büyüten damlalara bağlı bulanık görme.
Transpupiller termoterapi (TTT) ve lazer fotokoagülasyon FDT'den nasıl ayrılır?
İkisi de lazer enerjisini göz bebeğinden iletir. Ancak bir ilacı etkinleştirmek yerine tümörü ısıtır ya da küçük lazer yanıklarıyla dokuyu pıhtılaştırıp (koagülasyon) yok eder.
| Tedavi | Nasıl etki eder? | Başlıca kullanım alanları |
|---|---|---|
| Fotodinamik tedavi (FDT) | Işık verteporfini etkinleştirir ve tümör damarlarını kapatır | Koroid hemanjiomu; seçilmiş küçük melanomlar ve metastazlar |
| Transpupiller termoterapi (TTT) | Kızılötesi lazer tümörü ısıtır | Melanom, çoğunlukla plakla birlikte; küçük retinoblastomlar |
| Lazer fotokoagülasyon | Odaklanmış lazer yanıkları dokuyu pıhtılaştırır veya yok eder | Küçük retina hemanjioblastomları ve retinoblastomlar; radyasyonla hasar görmüş retina |
Transpupiller termoterapi (TTT), 810 nm'lik kızılötesi lazerle tümörü yaklaşık 45–60 °C'ye ısıtır. Küçük melanomlar olguların yaklaşık %92'sinde küçülür. Ancak TTT tek başına kullanıldığında yaklaşık her üç tümörden biri geri gelir. Bu, en çok optik sinirin gözden çıktığı yere (optik disk) yakın tümörlerde olur. Bu yüzden bugün çoğunlukla radyoaktif plak tedavisiyle birlikte ("sandviç" tedavi) kullanılır.
Lazer fotokoagülasyon, yaklaşık 1,5–2 mm'ye kadar olan küçük retina hemanjioblastomlarını tedavi eder. Seanslar genellikle 4–6 haftada bir tekrarlanır. Küçük çocuklarda görülen bir göz kanseri olan retinoblastomda lazer, termoterapi ve dondurma tedavisi (kriyoterapi) küçük tümörleri yok eder. Kemoterapinin küçülttüğü tümörlerde de işi tamamlar.
Bel-sar nedir, bu tedaviyi alabilir miyim?
Bel-sar (belzupacap sarotalocan), Aura Biosciences'ın erken koroid melanomu için geliştirdiği, ışıkla etkinleşen deneysel bir ilaçtır. Geliştirici firma onu, ışığa duyarlı bir molekül taşıyan ve tümör hücrelerine bağlanan virüs benzeri bir parçacık olarak tanımlıyor. İlaç, göz duvarı ile koroid arasındaki ince boşluğa (suprakoroidal boşluk) enjekte edilir. Ardından yakın kızılötesi bir lazerle etkinleştirilir.
Faz 3 CoMpass çalışması, bel-sar'ın iki dozunu sahte (sham) bir uygulamayla karşılaştırıyor. Çalışmaya daha önce tedavi görmemiş, belirsiz bir lezyonu ya da büyümesi belgelenmiş küçük bir koroid melanomu olan hastalar alındı. Ana ölçüt, yaklaşık 15 ay içinde tümörün büyümeye başlamasına kadar geçen süredir. On beş ülkede 70'ten fazla merkezde 108 hastanın alımı 1 Haziran 2026'da tamamlandı. Sonuçların 2027'nin ikinci yarısında açıklanması bekleniyor.
Antalya'da fotodinamik tedavi ve göz tümörü bakımı
Prof. Dr. Türkoğlu gözü muayene eder ve tüm görüntülerinizi inceler. Tümörünüz için FDT'nin mi, radyasyonun mu, izlemin mi yoksa başka bir yolun mu uygun olduğunu açıklar. Tedavi ve takip planını birlikte yaparsınız. Özel donanım gerektiren yöntemler ilgili uzman ekiplerle birlikte uygulanır.
Başka bir şehirde ya da ülkede yaşıyorsanız işe uzaktan ikinci görüş ile başlayabilirsiniz. Göz dibi fotoğraflarınızı, ultrason ve OCT görüntülerinizi, varsa eski görüntülerinizi de gönderin. Ulaşım ve konaklama gibi pratik konular şehir dışından gelen hastalar sayfasında anlatılıyor.
Sık sorulan sorular
Fotodinamik tedavi bir radyasyon türü mü?
Hayır. FDT, ışığa duyarlı bir ilaç ve gözü ısıtmayan kırmızı bir lazer ışığı kullanır. Radyasyon olmadığı için retinada radyasyon hasarı (radyasyon retinopatisi) riski yoktur. FDT'nin kendine özgü olası yan etkileri vardır: tedavi edilen doku incelebilir, cilt ve gözler de kısa bir süre güçlü ışığa duyarlı olur.
FDT ağrılı mı?
Genellikle hayır. Kontakt lens takılmadan önce göz damlayla uyuşturulur. Işık kısa ve belirli bir süre uygulanır; standart protokolde bu süre 83 saniyedir. İlacın verildiği damarda hafif bir rahatsızlık olabilir. Göz bebeğini büyüten damlalar da görmeyi bir süre bulanıklaştırır; bu bulanıklık geçicidir.
Kaç FDT seansı gerekir?
Çoğu zaman bir, bazen daha fazla. Prof. Dr. Türkoğlu'nun küçük melanomlar üzerine yaptığı çalışmada (Retina, 2019) kaybolan tümörler için bir ila üç seans yeterli oldu. Koroid hemanjiomunda sıvı genellikle yaklaşık 3 ayda çekilir; sıvı sürerse ek seans düşünülür. Her seanstan birkaç ay sonra çekilen görüntüler, tedaviye devam gerekip gerekmediğini gösterir.
FDT koroid melanomunu iyileştirebilir mi?
Bazen, özenle seçilmiş küçük tümörlerde. FDT böyle bir melanomu radyasyon olmadan, bazı hastalarda yıllarca kontrol altında tutabilir. Ancak tümör, radyoaktif plak tedavisine göre daha sık geri gelir: Londra serisinde tümörlerin yaklaşık yarısı 3 yıl sonunda kontrol altındaydı. Bu yüzden yakın takip şarttır ve standart tedavi radyasyondur.
Koroid hemanjiomunda FDT kullanılır mı?
Evet. Sıvı sızdırıp görmeyi bulanıklaştıran sınırlı koroid hemanjiomunda ilk tercih FDT'dir. Tümörlerin çoğu düzleşir ve sıvı yaklaşık 3 ay içinde çekilir. Bazı hastalarda tedavi edilen doku zamanla incelir ve görme azalır. Hemanjiomlar, Prof. Dr. Türkoğlu'nun ortak yazarı olduğu 2023 tarihli çalışmada da en büyük grubu oluşturuyordu.
Bel-sar uygulanabiliyor mu?
Yalnızca klinik araştırmalarda. Eylül 2026 itibarıyla bel-sar deneysel bir ilaçtır ve hiçbir ülkede onaylı değildir. Faz 3 CoMpass çalışmasına hasta alımı tamamlandı; sonuçların 2027'nin ikinci yarısında açıklanması bekleniyor. Araştırmalar dışında küçük melanomlar, radyoaktif plak tedavisi gibi yerleşik yöntemlerle tedavi edilir.
Kaynaklar
- Turkoglu EB, Pointdujour-Lim R, Mashayekhi A, Shields CL. Photodynamic therapy as primary treatment for small choroidal melanoma. Retina, 2019;39(7):1319-1325. PubMed
- Turkoglu EB, Rao R, Celik E. Long term outcome of adjuvant photodynamic therapy after CyberKnife radiotherapy for choroidal melanoma. Photodiagnosis Photodyn Ther, 2022;38:102840. PubMed
- Karaca BÖ, Türkoğlu EB, Doğan ME. Long term results of photodynamic therapy in intraocular tumors. Photodiagnosis Photodyn Ther, 2023;42:103564. PubMed
- Fabian et al. [Moorfields Göz Hastanesi'nde küçük pigmentli koroid melanomu olan 26 hastada birincil FDT]. British Journal of Ophthalmology, 2018. bjo.bmj.com
- Singh et al. [Sınırlı koroid hemanjiomunda standart verteporfin ayarlarıyla FDT, 10 hasta]. British Journal of Ophthalmology, 2004. bjo.bmj.com
- American Academy of Ophthalmology. Intraocular Vascular Tumors. EyeWiki. eyewiki.org
- American Academy of Ophthalmology. Choroidal and Ciliary Body Melanoma. EyeWiki. eyewiki.org
- National Cancer Institute. Intraocular (Uveal) Melanoma Treatment (PDQ®)–Health Professional Version. cancer.gov
- American Academy of Ophthalmology. Choroidal Metastases. EyeWiki. eyewiki.org
- ClinicalTrials.gov. [CoMpass: küçük koroid melanomunda bel-sar'ın faz 3 çalışması, NCT06007690]. clinicaltrials.gov
- Aura Biosciences. Aura Biosciences announces enrollment completion in Phase 3 CoMpass trial of bel-sar in early choroidal melanoma. Press release, 1 June 2026. globenewswire.com
