Koroid Melanomu (Uvea Melanomu) Tedavisi: Tanı, Tedavi Seçenekleri ve Takip

Gözünüzün içindeki koyu renkli bir lekenin melanom olduğunu öğrenmek korkutucudur; pek çok kişi gözde böyle bir kanser gelişebileceğini daha önce hiç duymamıştır. Uvea melanomu — en sık görülen biçimiyle koroid melanomu — nadir bir kanserdir, cilt melanomundan farklı davranır ve günümüzde hastaların çoğu gözünü kaybetmez. Modern tedavide ilk amaç tümörü kontrol altına almak ve sağlığınızı korumak, ardından gözü ve mümkün olduğunca fazla görmeyi korumaktır.

Bu sayfada koroid melanomu ve diğer uvea melanomlarının nasıl teşhis edildiği, evrelendirildiği ve tedavi edildiği; tedavi sonrası takibin de neleri kapsadığı anlatılıyor. Prognoz ve sağkalım ile karaciğer takibi ve metastatik hastalık konuları ayrı sayfalarda daha ayrıntılı ele alınıyor.

Koroid melanomu ve uvea melanomu nedir?

Uvea, göz duvarının pigmentli orta tabakasıdır ve üç bölümden oluşur: iris (göz bebeğini çevreleyen renkli halka), siliyer cisim (irisin arkasında yer alan, göz merceğinin odaklanmasını sağlayan ve göz içindeki sıvıyı üreten halka biçimli doku) ve koroid (retinanın altındaki damar tabakası). Bu üç bölümün hepsinde melanosit adı verilen pigment hücreleri bulunur. Uvea melanomu — oküler melanom veya göz melanomu olarak da bilinir — bu hücrelerin bir kısmı kontrolsüz biçimde çoğalmaya başladığında gelişir. Bu tümörlerin yaklaşık %90'ı koroidden, %6–7'si siliyer cisimden ve %2–5'i iristen başlar.

Adı aynı olsa da uvea melanomu cilt melanomundan farklı bir hastalıktır. Farklı genetik değişikliklerden, en sık da GNAQ veya GNA11 genlerindeki değişikliklerden kaynaklanır. Gözün içinde lenf damarları bulunmadığı için lenf yoluyla değil kan yoluyla, başlıca karaciğere yayılır.

• Koroid melanomu en sık görülen biçimdir. Retinanın altında kubbe şeklinde bir kabarıklık olarak büyür; retinanın altındaki ince zarı aştığında mantar biçimini alabilir. Küçük tümörler, iyi huylu bir koroid nevüsüne (gözde ben) çok benzeyebilir.
• Siliyer cisim melanomu irisin arkasında gizli kalır ve fark edildiğinde çoğu zaman daha büyüktür. İpuçları arasında gözün beyaz kısmında genişlemiş “nöbetçi” (sentinel) damarlar, yeni gelişen bir katarakt (göz perdesi) ya da göz numarasında değişiklik veya göz tansiyonunun yükselmesi sayılabilir. Siliyer cismin tutulması, yayılım riskinin daha yüksek olmasıyla ilişkilidir.
• İris melanomu en az görülen ve yayılma olasılığı en düşük olan tiptir; ayrıntılar iris melanomu sayfasında.

Uvea melanomu kimlerde görülür, ne kadar sıktır?

Uvea melanomu nadir bir kanserdir. ABD kanser kayıt verilerinde (1975–2020) her yıl milyonda yaklaşık 5,6 kişiye tanı konmuştur (erkeklerde milyonda 6,3, kadınlarda 5,0). Tanı sırasında medyan (ortanca) yaş 63'tür ve risk yaşla birlikte artar; bununla birlikte genç erişkinler ve nadiren çocuklar da etkilenebilir. Avrupa kökenli kişilerde çok daha sıktır: siyahi hastalar ABD'deki vakaların yalnızca %0,6'sını oluşturur.

Bilinen risk etkenleri şunlardır: açık ten, açık renkli gözler ve güneşte bronzlaşmak yerine kolay yanma eğilimi; doğuştan var olan, göz içinde ve çevresinde fazla pigment bulunması (oküler melanositoz); gözde veya ciltte bazı nevüsler (benler) ve seyrek olarak BAP1 geninde kalıtsal bir değişiklik. Güneş ışığı ile gözün arka bölümündeki melanom arasındaki bağlantıya ilişkin kanıtlar zayıf ve tutarsızdır; çoğu kişide belirli bir neden bulunamaz.

Koroid melanomunun belirtileri nelerdir?

Hastaların yaklaşık %30'unda hiçbir belirti yoktur ve tümör, göz bebeği büyütülerek yapılan rutin bir göz muayenesinde fark edilir. Belirti olduğunda bunlar tümörün büyüklüğüne ve yerine bağlıdır. En sık görülenler bulanık veya azalmış görme (hastaların yaklaşık %38'i), ışık çakmaları (%9), uçuşan cisimler (%7) ve görme alanında gölge ya da yan görmede kayıptır (%6). Gözün ön kısmına yakın bir tümör ise gözle görülür bir leke, şekli bozulmuş bir göz bebeği veya yükselmiş göz tansiyonuyla kendini gösterebilir.

Uvea melanomu nasıl teşhis edilir?

Uvea melanomu genellikle biyopsi yapılmadan, tümörün görünümü ve birkaç görüntüleme yönteminin birlikte değerlendirilmesiyle teşhis edilir:

• Geniş açılı renkli fotoğraf, lezyonun boyutunu, rengini ve sınırlarını kaydeder; büyümeyi saptamak için bir başlangıç kaydı oluşturur.
• Ultrason (A ve B mod) tümörün kalınlığını ve taban çapını ölçer, melanom için tipik olan “içi boş” iç yapıyı (akustik boşluk) gösterir ve göz duvarının dışına doğru büyümeyi saptayabilir.
• Optik koherens tomografi (OCT), küçük melanomların yaklaşık %92'sinde bulunan retina altı sıvıyı gösterir.
• Fundus otofloresansı, büyümeyle ilişkili bir özellik olan turuncu pigmenti belirgin hâle getirir.
• Floresein ve indosiyanin yeşili anjiyografi tümörün kendi damarlarını ortaya koyar ve melanomu koroid hemanjiomu gibi benzer görünen durumlardan ayırmaya yardımcı olur.
• Ultrason biyomikroskopi (UBM) veya ön segment OCT, iris ve siliyer cisim tümörlerini görüntüler.

Melanomu taklit edebilen durumlar arasında nevüs, retina pigment epitelinin doğuştan kalınlaşması (CHRPE), retina altına kanama, hemanjiom, başka bir kanserden gelen metastaz ve göz duvarının iltihabı sayılabilir. Bunları birbirinden ayırt etmek, oküler onkoloji değerlendirmesinin temel parçasıdır; her bir test, göz tümörlerinin nasıl teşhis edildiğini anlatan sayfamızda açıklanmaktadır.

Uvea melanomu kan yoluyla yayıldığı için ilk değerlendirmeye karaciğer görüntülemesi de dahildir — tercih edilen yöntem MR'dır, ancak ultrason veya BT de kullanılabilir — ve bazen akciğer (göğüs) görüntülemesi eklenir. İçinizi rahatlatabilecek bir bilgi: tanı anında saptanabilir metastaz, hastaların yalnızca yaklaşık %2–3'ünde bulunur.

Tanı için genellikle biyopsi gerekmez. İnce iğne aspirasyon biyopsisi, tanı kesin olmadığında ya da yayılım riskini tahmin eden genetik testler için hücre elde etmek amacıyla düşünülür; çoğu zaman radyoaktif plağın yerleştirildiği ameliyat sırasında yapılır. Ayrıntılar için biyopsi ve genetik test sayfasına bakabilirsiniz.

Uvea melanomu nasıl evrelendirilir?

Evreleme, tümörün boyutunu ve yayılımını tanımlar. Koroid ve siliyer cisim melanomunda iki sistem birlikte kullanılır. Collaborative Ocular Melanoma Study (COMS) çalışmasından gelen COMS boyut grupları, tümörleri yüksekliğine (kalınlığına) ve en geniş taban çapına göre sınıflandırır:

Bunlar günümüzde en sık kullanılan sınır değerlerdir; eski yayınlar ve 2026 NCCN kılavuzu biraz farklı sınırlar kullanır. AJCC (TNM) sistemi ise kalınlık ve taban çapına göre dört boyut kategorisinden (T1–T4) birini belirler, tümör siliyer cismi tutuyorsa veya göz duvarının dışına uzanıyorsa kategoriyi ayrıntılandırır ve bunu lenf bezleri (N) ile uzak yayılım (M) bilgisiyle birleştirerek I ile IV arasında bir evre belirler — bkz. göz kanseri evreleri.

Tümör boyutu, yayılım riskiyle yakından ilişkilidir. Yayımlanmış serilerde 5 yıllık metastaz riski, kalınlığı 3 mm'ye kadar olan tümörlerde yaklaşık %6, 3,1–8 mm olanlarda %14, 8 mm'den kalın olanlarda ise %35 bulunmuştur.

Koroid melanomu tedavisinde seçenekler nelerdir?

Her tümöre uyan tek bir tedavi yoktur. Öneri; tümörün boyutuna ve yerine (özellikle foveaya — keskin görmenin merkezine — ve optik sinire olan uzaklığına), iki gözdeki görme düzeyine, genel sağlık durumunuza ve önceliklerinize bağlıdır. Uygulamada belirgin biçimde gözü koruyan tedavilere doğru bir kayma olmuştur: ABD kayıt verilerinde yalnızca radyoterapi uygulanan hastaların oranı 1975–77'de %1 iken 2017–20'de %58'e yükselmiş, yalnızca cerrahi uygulananların oranı ise %93'ten %21'e düşmüştür.

Gözlem ve lazer tedavisi

Büyümesi belgelenmemiş sınırda lezyonlar yakından izlenebilir. COMS çalışmasında gözlem altındaki küçük tümörlerin %21'i 2 yıl içinde, %31'i 5 yıl içinde büyümüştür; doğrulanmış büyüme genellikle tedavi gerektiğinin işaretidir. Transpupiller termoterapi (TTT) tümörü kızılötesi lazerle ısıtır. Küçük tümörlerin yaklaşık %92'si geriler, ancak TTT tek başına kullanıldığında yaklaşık üçte birinde tümör yeniden büyür; bu nedenle bugün daha çok plak tedavisiyle birlikte uygulanır. Fotodinamik tedavi (FDT), damardan verilen bir ilacın (verteporfin) tümör içinde düşük enerjili bir lazerle aktive edilmesine dayanır ve radyasyon kullanmadan tümörün damarlarını kapatır. Yeniden büyüme riski nedeniyle tek başına FDT, yakın takip koşuluyla özenle seçilmiş tümörlere ayrılır — bkz. fotodinamik tedavi ve aşağıda Prof. Dr. Elif Betül Türkoğlu'nun bu konudaki araştırmaları.

Radyoaktif plak tedavisi (brakiterapi)

Genellikle iyot-125 veya rutenyum-106 içeren radyoaktif tohumlar taşıyan küçük, kavisli bir plak, tümörün hizasında gözün dış yüzeyine dikilir, birkaç gün yerinde bırakılır ve ikinci kısa bir ameliyatla çıkarılır. Tedavi, radyasyon onkolojisi ve medikal fizik uzmanlarıyla birlikte planlanır ve uygulanır. 2026'da yayımlanan bir Dublin serisinde (2010–2020 arasında tedavi edilen ve ortalama altı yıldan uzun süre izlenen 310 hasta) lokal tümör kontrolü her iki plak tipiyle yaklaşık %96, proton tedavisiyle %95 olmuş ve gözlerin %94–96'sı korunmuştur. Ayrıntılar radyoaktif plak tedavisi sayfasında.

Proton tedavisi ve stereotaktik radyoterapi

Protonlar enerjilerinin büyük kısmını belirli bir derinlikte bırakıp orada durur; bu sayede doz, büyük tümörlerin veya optik sinirin yanındaki tümörlerin çevresinde sıkıca şekillendirilebilir. Uzun dönem serilerde 15 yılda yaklaşık %95 lokal kontrol bildirilmiştir; ancak gözlerin yaklaşık %16'sı sonunda çıkarılmıştır. Dünyada göz tümörlerini protonla tedavi eden yalnızca birkaç düzine merkez vardır. Gamma Knife, CyberKnife ve lineer hızlandırıcı sistemleri göz ameliyatı gerektirmeden çok sayıda ışını tümör üzerine odaklar; ancak retina ve optik sinirde radyasyon hasarı sıktır. Her iki yöntem göz tümörlerinde radyoterapi seçenekleri sayfasında karşılaştırılmaktadır.

Cerrahi: lokal rezeksiyon veya enükleasyon

Seçilmiş siliyer cisim ve ön koroid tümörleri, göz korunarak göz duvarı üzerinden çıkarılabilir (transskleral rezeksiyon); bu ameliyatlar zordur ve görece az sayıda merkezde yapılır. Gözün çıkarılması (enükleasyon) çok büyük tümörlerde, optik sinir tutulumunda, ağrılı ve görmeyen bir gözde, radyoterapiden sonra tümör yeniden büyüdüğünde ya da hasta bunu tercih ettiğinde önerilir. Ameliyat sırasında bir orbital implant yerleştirilir, göz yuvası iyileştikten sonra kişiye özel bir göz protezi hazırlanır; çıkarılan göz, eksiksiz patolojik ve genetik inceleme yapılmasına olanak tanır. Ayrıntılar: enükleasyon ve göz protezi.

Radyoterapinin yan etkileri nelerdir?

Radyoterapi tümörü etkili biçimde kontrol eder, ancak çevredeki sağlıklı dokuları da etkileyebilir. Etkilerin çoğu yavaş yavaş, genellikle tedaviden altı ay ile üç yıl sonra ortaya çıkar; kalın tümörlerde, foveaya veya optik sinire yakın tümörlerde ve diyabeti ya da yüksek tansiyonu olan kişilerde daha olasıdır. Bildirilen oranlar yönteme ve tümöre göre değişir:

• radyasyon retinopatisi ve makülopatisi (retinanın küçük damarlarında hasar; retinada şişliğe (ödem) ve merkezi görmede azalmaya yol açar) — bazı serilerde plak tedavisinden sonra gözlerin %75'inden fazlasında;
• katarakt (göz perdesi) — bir seride 5 yıl içinde yaklaşık %39;
• optik sinir hasarı — yaklaşık %8; vitreus (göz içi jel) içine kanama — yaklaşık %7;
• neovasküler glokom — anormal damarların neden olduğu ağrılı göz tansiyonu yüksekliği; radyoterapiden sonra gözün çıkarılmasının en sık nedenidir ve proton tedavisinden sonra daha sık görülür;
• göz duvarında incelme (skleral nekroz) — yaklaşık %1.

Anti-VEGF ilaçlarının veya steroidlerin göz içine enjeksiyonu ve lazer tedavisi retina hasarını sınırlayabilir; tümör kontrol altına alındıktan sonra katarakt ameliyatla alınabilir (zor katarakt ameliyatları). Görme sonucu esas olarak tümörün boyutuna ve yerine bağlıdır: Dublin serisinde son kontrolde 20/200 (ondalık sistemde 0,1) veya daha iyi görme, rutenyum plakla tedavi edilen gözlerin yaklaşık yarısında korunmuştu; bu oran iyot plaktan sonra %28, protondan sonra %40'tı. Bu fark büyük ölçüde her yöntemle tedavi edilen tümörlerin farklı boyutlarını yansıtır.

Tedavinin sonuçları nelerdir?

Sonuçlar hakkında bilinenlerin önemli bir kısmı Collaborative Ocular Melanoma Study (COMS) çalışmasından gelir:

1975–2020 yıllarını kapsayan bir ABD kanser kaydı analizinde 5 yıllık göreceli sağkalım yaklaşık %83'tü ve tedavi gözün alınmasından radyoterapiye kaydığı hâlde kırk yıl boyunca değişmemişti; bu, gözü koruyan tedavinin sağkalımı azaltmadığını gösteren güven verici bir işarettir. Tüm tümör boyutları birlikte değerlendirildiğinde hastaların yaklaşık %25'inde 5 yıl içinde, %34'ünde 10 yıl içinde metastaz gelişir; risk, tümör boyutu ve genetik özelliklerle yakından ilişkilidir. Bu rakamlar tek tek kişileri değil, hasta gruplarını tanımlar.

Tedaviden sonra takip neleri kapsar?

Takip iki bölümden oluşur. İlk yıllarda sık, sonra daha seyrek yapılan göz muayeneleri, tümörün küçüldüğünü veya sabit kaldığını doğrular ve radyasyon yan etkilerini erken yakalar. Karaciğer takibi ise olası bir yayılımı, daha fazla tedavi seçeneğinin bulunduğu erken dönemde saptamayı amaçlar. ABD Ulusal Kapsamlı Kanser Ağı'nın (NCCN) 2026 kılavuzu, takip programını tahmini riske göre belirler:

Risk, tümörün boyutu ve yerinden, biyopsi yapıldıysa genetik profilinden tahmin edilir. Görüntüleme için karın MR'ı, BT'si veya ultrasonu kullanılabilir. Prof. Dr. Türkoğlu bu takibi tıbbi onkoloji ile koordineli olarak yürütür.

Uvea melanomu araştırmalarında neler yeni?

Yeni tedavilerin durumu hızla değişiyor. Eylül 2026 itibarıyla:

• Bel-sar (belzupacap sarotalocan) — küçük koroid melanomları ve belirsiz lezyonlar için geliştirilen, lazerle aktive edilen ve araştırma aşamasında olan bir ilaç. Faz 3 CoMpass çalışmasına hasta alımı Haziran 2026'da 108 hastayla tamamlandı; sonuçların 2027'nin ikinci yarısında açıklanması bekleniyor. Yalnızca klinik araştırmalar kapsamında uygulanabiliyor.
• Neoadjuvan darovasertib — lokal tedaviden önce tümörü küçültmek amacıyla kullanılan, araştırma aşamasındaki bir tablet. Faz 2 OptimUM-09 çalışmasında, gözünün alınması önerilmiş ve tedaviyi tamamlamış 42 hastanın 24'ü (%57) gözünü koruyabildi; faz 3 çalışması (OptimUM-10) sürüyor. Yalnızca klinik araştırmalar kapsamında uygulanabiliyor.
• Tebentafusp (Kimmtrak) — ABD FDA tarafından Ocak 2022'de, metastatik veya ameliyatla çıkarılamayan uvea melanomu olan ve HLA-A*02:01 pozitif (kan testiyle belirlenen bir doku grubu) yetişkinler için onaylandı.
• Darovasertib + krizotinib — HLA-A*02:01 negatif hastalarda metastatik hastalık için. Büyük bir randomize çalışmanın ardından 2026'da FDA başvurusu başlatıldı; kombinasyon Eylül 2026 itibarıyla onaylı değildir.

Klinik araştırmalarda, yüksek riskli hastalarda göz tedavisinden sonra verilen ilaç tedavisinin yayılımı önleyip önleyemeyeceği de test ediliyor; bu yaklaşım henüz kanıtlanmış değildir.

Antalya'da koroid melanomu tedavisi ve takibi

Prof. Dr. Türkoğlu, 20 yılı aşkın deneyime sahip, akademik kariyerini Akdeniz Üniversitesi Tıp Fakültesi'nde yapmış bir göz hastalıkları profesörü ve oküler onkoloji uzmanıdır. Antalya'daki muayenehanesinde önceki kayıtlarınızı inceler, fotoğraf, ultrason ve OCT ile temel ölçümleri tekrarlar ve bulguları size ve ailenize anlaşılır bir dille açıklar. Ardından tedaviyi sizinle birlikte planlar; özel olanaklar gerektiren yöntemler ise ilgili uzman ekiplerle birlikte uygulanır: radyoterapi (plak, proton veya stereotaktik) radyasyon onkolojisi ve medikal fizik ekipleriyle, sistemik tedavi ise tıbbi onkolojiyle birlikte yürütülür. Biyopsi veya orbital implant yerleştirilerek yapılan enükleasyon gibi oküler onkoloji ameliyatları ise Prof. Dr. Türkoğlu'nun kendi uyguladığı işlemler arasındadır.

Şehir dışından veya yurt dışından gelen pek çok hasta, sürece görüntülerinin uzaktan değerlendirilmesiyle başlar. Muayene gerekli görülürse Antalya'da kalış süresi tedaviye bağlıdır: değerlendirme için çoğu zaman tek bir ziyaret yeterli olurken radyoterapi birkaç gün veya daha uzun sürer ve tedaviyi uygulayacak ekiple önceden planlanır. Seyahat ve diğer pratik düzenlemeler şehir dışından gelen hastalar sayfasında anlatılmaktadır.