Göz akınızda yeni bir leke aynada hemen fark edilir ve endişelenmeniz çok doğaldır. Bu oluşumların çoğu zararsızdır: bene benzeyen bir nevüs ya da güneşle ilişkili pinguekula veya pterjiyum (halk arasında "gözde et"). Daha küçük bir kısmı kanser öncüsü ya da kanserdir; örneğin oküler yüzey skuamöz neoplazisi veya konjonktiva melanomu. Erken tanınırlarsa tedavileri daha kolaydır. Gözün ve görmenin korunma olasılığı da artar.
Konjonktiva nedir, üzerindeki oluşumlar neden önemlidir?
Konjonktiva, göz akını (sklera) ve göz kapaklarının iç yüzünü örten ince, saydam zardır. Göz kapaklarının altında geriye kıvrılarak bir cep oluşturur; buna forniks denir. Gözün iç köşesindeki pembe kabarıklık karünkül olarak adlandırılır. Konjonktiva, saydam korneayla limbus adı verilen bir halkada birleşir. Yüzey tümörlerinin birçoğu burada başlar.
Konjonktiva gözün dış yüzeyinde olduğu için buradaki bir oluşum çoğu zaman erken fark edilir. Kesi yapmadan muayene edilebilir, fotoğraflanabilir ve taranabilir.
Philadelphia'daki Wills Eye Hastanesi'nin göz tümörleri servisine 5.002 konjonktiva tümörü sevk edildi. Bu tümörlerin yaklaşık %30'u kötü huyluydu. Uzman merkezler çoğunlukla zaten şüpheli görünen lekeleri görür. Bu yüzden bu oran, sıradan bir lekenin kanser olma olasılığını yansıtmaz. Ancak değişen ya da alışılmadık görünen bir lekenin neden uzmana gösterilmesi gerektiğini açıklar.
Göz akında hangi oluşumlar görülebilir?
Konjonktivadaki oluşumlar iyi huylu (zararsız), premalign (tedavi edilmezse kansere dönüşebilen, yani kanser öncüsü) veya kötü huylu (kanser) olabilir. Birçoğu birbirine benzer. Kesin yanıtı muayene, görüntüleme ve bazen doku örneği verir.
| Oluşum | Grup | Tipik görünüm | Genel yaklaşım |
|---|---|---|---|
| Nevüs | İyi huylu; nadiren kötü huyluya dönüşür | Açık kahve, kahverengi veya pigmentsiz leke; çoğu zaman küçük kistler içerir | Fotoğrafla izlem; değişirse çıkarılır |
| Pinguekula | İyi huylu, güneşle ilişkili | Korneanın yanında sarımsı beyaz kabarıklık | Genellikle tedavi gerekmez |
| Pterjiyum (gözde et) | İyi huylu, güneşle ilişkili | Korneanın üzerine ilerleyen etli bir "kanat" | Görmeyi etkiliyor veya büyümeye devam ediyorsa ameliyat; doku patolojiye gönderilir |
| Papillom | İyi huylu; HPV tip 6 ve 11 ile ilişkili | Yumuşak, pembe, etli kabarıklık | İzlem veya çıkarma |
| Ten rengiyle ilişkili melanozis | İyi huylu | Koyu tenli kişilerde iki gözde, korneanın çevresinde düz kahverengi pigment | Tedavi gerekmez |
| Primer edinsel melanozis (PAM) | Hücreler atipikse kanser öncüsü (C-MIN) | Tek gözde düz, yama tarzında kahverengi pigment | Fotoğraflar, haritalama biyopsileri; atipi varsa çıkarılır |
| Oküler yüzey skuamöz neoplazisi (OSSN) | Kanser öncüsünden (CIN) kansere (karsinom) | Kornea kenarında gri-beyaz, jöle kıvamında ya da beyaz, kabuklu kabarıklık | Kemoterapi göz damlaları veya dokunmadan cerrahi |
| Melanom | Kötü huylu | Besleyici damarları olan kahverengi-siyah veya pembe nodül | Dokunmadan çıkarma, çoğu zaman ek tedaviyle |
| Lenfoma | Kötü huylu, genellikle yavaş büyür | Çoğu zaman fornikste, düzgün yüzeyli somon pembesi yama | Biyopsi, evreleme, düşük doz radyoterapi |
| Sebase bez tümörleri | Adenom iyi huylu; karsinom kötü huylu | Karsinom, geçmeyen tek taraflı bir göz kızarıklığını taklit edebilir | Haritalama biyopsileri; cerrahi |
İyi huylu oluşumlar
Ciltteki benin gözdeki karşılığı olan konjonktiva nevüsü, en sık görülen konjonktiva tümörüdür: aynı serideki 5.002 tümörün %23'ü. Genellikle çocuklukta veya ergenlikte ortaya çıkar. Yaklaşık 300 nevüsten yalnızca 1'i melanoma dönüşür. Pinguekula ve pterjiyum ise gerçek tümör değil, güneşin yol açtığı değişikliklerdir.
Kanser öncüsü değişiklikler
Anormal (atipik) hücreler içeren primer edinsel melanozis (PAM), diğer adıyla C-MIN, melanoma dönüşebilir; bkz. konjonktiva melanomu. Konjonktival intraepitelyal neoplazi (CIN) ise yüzeydeki yassı hücrelerde görülen benzer bir erken değişikliktir. Hücreler anormaldir ama henüz derin dokulara ilerlememiştir.
Kötü huylu tümörler
Oküler yüzey skuamöz neoplazisi (OSSN) aynı serideki tümörlerin %14'üdür. Derin dokulara ilerlediğinde skuamöz (yassı) hücreli karsinoma dönüşür. Güneş ışığı, HPV (insan papilloma virüsü) ve HIV ile ilişkilidir.
Konjonktiva melanomu nadirdir: yılda milyon kişide 1'den az görülür. Göz içindeki melanomdan çok deri melanomuna benzer davranır. İlk olarak kulağın önündeki ve boyundaki lenf düğümlerine yayılır.
Konjonktiva lenfoması klasik "somon yaması" görünümündedir. Genellikle yavaş büyüyen marjinal zon (MALT) lenfomasıdır ve biyopsiyle doğrulanır. Aynı seride tek gözü tutulanların %17'sinde, iki gözü tutulanların %47'sinde vücudun başka yerlerinde de lenfoma vardı. Bu yüzden evreleme bir hematologla (kan hastalıkları uzmanı) birlikte planlanır; bkz. göz lenfoması.
Sebase karsinom göz kapağının yağ bezlerinden gelişir, ama konjonktiva boyunca yayılabilir. Bu durumda geçmeyen, tek taraflı bir konjonktiviti andırır; bkz. göz kapağı kanseri.
Bu hastalıklardan ikisi ayrı rehberlerde ayrıntılı olarak anlatılıyor:
- Göz kanseri · Konjonktiva tümörleriKonjonktiva melanomuNevüs, PAM, C-MIN veya melanom: göz akındaki kahverengi bir leke ne anlama gelebilir ve konjonktiva melanomu nasıl tedavi edilir?Devamını okuyun
- Göz kanseri · Konjonktiva tümörleriOküler yüzey skuamöz neoplazisiGöz yüzeyinde kanser öncüsü lezyondan (CIN) skuamöz hücreli karsinoma uzanan hastalık: nasıl tanınır, damla ya da cerrahiyle nasıl tedavi edilir?Devamını okuyun
Konjonktiva tümörünün uyarı işaretleri nelerdir?
Yüzeydeki birçok oluşum hiç belirti vermez ya da yalnızca hafif kızarıklık veya batma hissi yapar. Lekenin nasıl göründüğü ve değişip değişmediği daha önemlidir.
Bağışıklık sisteminiz zayıfsa (örneğin HIV enfeksiyonu nedeniyle ya da organ naklinden sonra) erken kontrol daha da önemlidir. Daha önce cilt kanseri geçirdiyseniz ya da sizde kseroderma pigmentozum (güneş ışığına kalıtsal aşırı duyarlılık) varsa erken kontrol sizin için de aynı derecede önemlidir.
Konjonktiva tümörlerinin tanısı nasıl konur?
Tanı yakından muayene ve taramayla başlar; doku örneği yalnızca gerektiğinde alınır.
- Yarık lamba (biyomikroskop) muayenesi ve fotoğraf. Göz kapakları ters çevrilerek altları dahil tüm yüzey mikroskopla incelenir. Sonraki kontrollerde karşılaştırma yapabilmek için fotoğraf çekilir. Lissamin yeşili gibi boyalar anormal hücreleri belirginleştirir.
- Yüksek çözünürlüklü ön segment OCT. Göze dokunmayan bu tarama yüzey katmanlarını kesit hâlinde gösterir; bir tür "optik biyopsi"dir. Skuamöz neoplazi kalın, parlak ve keskin sınırlı bir yüzey tabakası olarak görülür. Yayınlarda bu tarama tümörlerin %94–100'ünü saptamış ve yanlış alarm vermemiştir. Küçük kistler nevüsü düşündürür.
- İmpresyon sitolojisi. Küçük bir filtre kâğıdı yüzeydeki hücreleri toplar. Kesi gerekmez, ama tümörün ne kadar derine indiğini göstermez.
- Ultrason biyomikroskopisi (UBM) kalınlığı ölçer. Tümörün göz duvarına ilerleyip ilerlemediğini de gösterir.
- Biyopsi. Küçük bir oluşum genellikle tamamen çıkarılır; böylece tanı ve tedavi tek adımda olur. Düz pigmentte veya yağ bezi hastalığında birkaç küçük "haritalama" biyopsisi gerekebilir. Lenfoma şüphesinde özel bir test (akım sitometrisi) için taze doku alınır.
Kanser doğrulanırsa evreleme için lenf düğümü ultrasonu, bazı tümörlerde de BT, MR veya PET-BT yapılabilir; bkz. göz tümörlerinde tanı.
Konjonktiva tümörü tedavisi nasıl yapılır?
Tedavi; oluşumun türüne, boyutuna, yerine ve yayılıp yayılmadığına göre seçilir. İyi huylu birçok oluşumda belirli aralıklarla fotoğraf çekmek yeterlidir. Başlıca seçenekler şunlardır:
| Tedavi | Genellikle ne için | Nasıl uygulanır |
|---|---|---|
| Fotoğrafla izlem | İyi huylu birçok oluşum | Aralıklarla çekilen fotoğraflar değişikliği gösterir |
| Dondurmayla birlikte dokunmadan cerrahi | Çıkarılması gereken oluşumlar, melanom ve OSSN dahil | Tümör sağlıklı doku payıyla çıkarılır, kenarlar dondurulur |
| Kemoterapi göz damlaları | OSSN; düz, atipik PAM | Damlalar tüm göz yüzeyini tedavi eder |
| Düşük doz radyoterapi | Göz çevresiyle sınırlı lenfoma; ameliyattan sonra kenarlarda tümör hücresi kalırsa | Radyasyon onkolojisi ekibiyle birlikte uygulanır |
| Tüm vücuda yönelik ilaçlar | Vücudun başka yerlerindeki lenfoma; ileri evre melanom veya karsinom | İmmünoterapi veya hedefe yönelik ilaçlar |
Dokunmadan cerrahi ve dondurma tedavisi
Ameliyat mikroskop altında yapılır. Tümör, çevresindeki sağlıklı doku payıyla birlikte çıkarılır; bu pay skuamöz neoplazide genellikle 3–4 mm'dir. Hücreler saçılmasın diye tümör pensle tutulmaz. Korneaya uzanan kısım saf (mutlak) alkolle gevşetilip nazikçe kaldırılır. Sonra kalan hücreleri yok etmek için kenarlar dondurulur (kriyoterapi). Yara doğrudan dikilir ya da amniyotik membran veya konjonktiva greftiyle kapatılır. Patolog tüm kenarları inceleyebilsin diye çıkarılan doku düz serilir.
Kemoterapi göz damlaları
Skuamöz neoplazide 5-florourasil (5-FU), interferon alfa-2b veya mitomisin C damlaları tüm yüzeyi tedavi eder. Gözle görülmeyecek kadar küçük odaklar da buna dahildir. Birçok çalışmayı birleştiren 2022 tarihli bir analiz, damlalarla cerrahi arasında iyileşme ve nüks açısından belirgin bir fark bulmadı; ancak kanıtın gücü düşüktü. Düz, atipik PAM'de de mitomisin C veya interferon kullanılır. Hangi damlaların bulunabildiği ülkeye göre değişir; bkz. OSSN tedavisi.
Radyoterapi ve ilaçlar
Göz çevresiyle sınırlı lenfomanın olağan tedavisi düşük doz radyoterapidir. Melanom veya karsinom ameliyatından sonra, çıkarılan dokunun kenarlarında tümör hücresi varsa radyoterapi eklenebilir. Tümör göz çukuruna (orbita) derinlere ilerlemişse gözün ve göz çukuru dokularının çıkarılması gerekebilir.
Prof. Dr. Elif Betül Türkoğlu her oluşumu değerlendirir, seçenekleri açıklar ve tedaviyi sizinle birlikte planlar. Biyopsiyi ve ameliyatı kendisi yapar. Radyoterapi, lenf düğümü cerrahisi ve kanser ilaçları ilgili uzman ekiplerle birlikte uygulanır.
Pterjiyum mu, tümör mü?
Pterjiyum (gözde et), genellikle burun tarafından başlayıp korneanın üzerine ilerleyen, kanat biçiminde etli bir dokudur. Pinguekula ise korneanın yanında duran, korneaya geçmeyen sarımsı beyaz bir kabarıklıktır. İkisi de güneş ışığı, rüzgâr, toz ve açık havada çalışmayla ilişkilidir.
İkisi de iyi huyludur. Ancak skuamöz neoplazi bunlara benzeyebilir ya da bir pterjiyumun içinde saklanabilir. Çıkarılan "pterjiyumlar" laboratuvarda incelendiğinde beklenmedik OSSN bulundu: Güney Florida'dan bir seride olguların %1,7'sinde, Avustralya'dan bir seride %9,8'inde. Bu yüzden çıkarılan her pterjiyum patolojiye gönderilmelidir.
| Özellik | Pterjiyum veya pinguekula | Olası OSSN |
|---|---|---|
| Renk ve doku | Pembe-beyaz etli kanat veya sarımsı beyaz kabarıklık | Gri-beyaz, jöle kıvamında ya da beyaz ve kabuklu |
| Kan damarları | İnce, oldukça düz damarlar | Kıvrımlı, tirbuşon biçimli veya kalın besleyici damarlar |
| OCT'de yüzey tabakası | Normal kalınlıkta | Kalınlaşmış ve parlak, keskin sınırlı |
Yüksek çözünürlüklü OCT çoğu zaman kesi yapmadan ikisini ayırt eder. Bir "pterjiyum" beyaz ve kabukluysa, alışılmadık derecede damarlıysa ya da yalnızca şakak tarafındaysa yeni bir ameliyattan önce bir oküler onkoloğa gösterilmelidir. Hızla büyüyen veya ameliyattan sonra çabuk geri gelen bir pterjiyum için de aynısı geçerlidir.
Antalya'da konjonktiva tümörü uzmanına danışmak
Oküler onkolog, göz tümörleri konusunda uzmanlaşmış göz doktorudur. Bir oluşumda uyarı işaretleri varsa ya da biyopsi kanser öncüsü veya kötü huylu hücre gösterdiyse bir oküler onkoloğa danışmak yararlı olur. Tümör geri geldiyse ya da ameliyattan önce net bir yanıt almak istiyorsanız da bu görüşme işe yarar.
Prof. Dr. Türkoğlu tüm göz yüzeyini muayene eder; önceki fotoğrafları, taramaları ve patoloji raporlarını inceler. Tanıyı, seçenekleri ve takip planını anlaşılır bir dille açıklar. Başka bir şehirde ya da ülkede yaşıyorsanız fotoğraf ve raporlarınızı uzaktan değerlendirme için göndererek başlayabilirsiniz. Seyahat ve pratik konular şehir dışından gelen hastalar sayfasında.
Sık sorulan sorular
Göz akındaki bir kabarıklık genellikle kanser midir?
Hayır. Çoğu iyi huyludur: nevüs, pinguekula, pterjiyum veya zararsız pigment. Şüpheli lezyonların gönderildiği uzman bir merkezde bile tümörlerin çoğu kötü huylu değildi. Leke büyüyorsa, kanıyorsa, besleyici damarları ya da beyaz ve kabuklu bir yüzeyi varsa vakit kaybetmeden uzmana gösterin. Yetişkinlikte yeni çıkan pigmentli bir leke için de aynısı geçerlidir.
Gözde somon pembesi bir yama ne anlama gelir?
Düzgün yüzeyli, somon pembesi bir yama konjonktiva lenfomasının tipik görünümüdür. Ancak reaktif lenfoid hiperplazi adlı iyi huylu bir değişiklik de tıpatıp aynı görünebilir; ikisini yalnızca biyopsi ayırt eder. Lenfoma doğrulanırsa vücudun geri kalanı taramalarla kontrol edilir. Tedavi (genellikle düşük doz radyoterapi) bir hematologla birlikte planlanır.
Konjonktiva nevüsü melanoma dönüşebilir mi?
Nadiren: yaklaşık 300 konjonktiva nevüsünden 1'i dönüşür. Pigmentli bir leke ilk kez yaklaşık 40 yaşından sonra çıktıysa, büyüyorsa ya da besleyici damar geliştirdiyse uzman tarafından muayene edilmelidir. Göz kapağının altındaki kıvrım gibi alışılmadık bir yerde duran leke için de bu geçerlidir. Bu tür lekeler çoğu zaman çıkarılır.
Göz damlalarıyla gözdeki bir tümör tedavi edilebilir mi?
Bazı tümörlerde evet. 5-florourasil, interferon alfa-2b veya mitomisin C içeren kemoterapi damlaları birçok hastada oküler yüzey skuamöz neoplazisini ameliyatsız temizler. Düz, atipik PAM de mitomisin C veya interferonla tedavi edilebilir. Melanom nodülünde veya lenfomada damlalar tek başına kullanılmaz. Bu ilaçlara erişim de ülkeden ülkeye değişir.
Konjonktiva tümörü ameliyatı ağrılı mıdır?
İşlem sırasında genellikle hayır. Yüzey cerrahisi çoğunlukla lokal anestezi altında, bazen sedasyonla yapılır. Sonrasında gözde bir süre kızarıklık, şişlik ve batma hissi olabilir; bu özellikle dondurma tedavisi uygulanan bölgede belirgindir. İyileşme süresi, tedavi edilen alanın genişliğine ve greft gerekip gerekmediğine bağlıdır.
Fotoğraflarım ve tetkiklerim uzaktan değerlendirilebilir mi?
Evet. Fotoğraflar, OCT taramaları ve patoloji raporları uzaktan incelenebilir. Eski fotoğraflar özellikle değerlidir, çünkü lekenin değişip değişmediğini gösterir. Yanıtta lezyonun büyük olasılıkla ne olduğu ve düşük riskli mi yoksa şüpheli mi göründüğü açıklanır. Bazı sorular ancak yarık lamba muayenesinde yanıtlanabilir. Bu yüzden yüz yüze muayene veya biyopsi önerilebilir.
Kaynaklar
- Shields CL, et al. [5.002 konjonktiva tümörünün derlemesi: klinik özellikler, riskler, biyobelirteçler ve sonuçlar]. Asia-Pacific Journal of Ophthalmology, 2017. journals.lww.com
- [Konjonktiva melanomu derlemesi: görülme sıklığı, biyoloji, tedavi ve sonuçlar]. Cancers (MDPI), 2024. mdpi.com
- [Oküler yüzey skuamöz neoplazisinde topikal tedavi ile cerrahiyi karşılaştıran meta-analiz: 7 çalışma, 318 hasta]. Scientific Reports, 2022. nature.com
- American Academy of Ophthalmology. Ocular Surface Squamous Neoplasia. EyeWiki. eyewiki.org
- American Academy of Ophthalmology. Anterior Segment Optical Coherence Tomography for Various Ocular Surface Lesions and Corneal Pathologies. EyeWiki. eyewiki.org
- American Academy of Ophthalmology. Conjunctival Melanocytic Tumors. EyeWiki. eyewiki.org
- American Academy of Ophthalmology. Conjunctival Lymphoma. EyeWiki. eyewiki.org
- American Academy of Ophthalmology. Pterygium. EyeWiki. eyewiki.org
- American Academy of Ophthalmology. Sebaceous Carcinoma. EyeWiki. eyewiki.org
- Ilhan HD, Turkoglu EB, Bilgin AB, et al. A unique case of isolated sebaceous adenoma of the bulbar conjunctiva. Arquivos Brasileiros de Oftalmologia, 2016;79(4):253-254. PubMed
- Turkoglu EB. Conjunctival melanocytic lesions. Point of View. East – West, 2019;(4):92-93. doi.org
