Bu hastalığı olan pek çok kişi önce üveit (göz içi iltihabı) tedavisi görür; bu bazen aylarca sürer. Vitreoretinal lenfoma, lenfositlerden (bir tür beyaz kan hücresi) gelişen nadir bir kanserdir. Retinada, yani gözün arkasındaki ışığa duyarlı tabakada ve vitreusta, yani gözün içini dolduran berrak jelde çoğalır. Uçuşan cisimler ve puslu görme gibi ilk belirtileri üveite çok benzer.
Tanıyı gözün içinden alınan küçük bir örnek doğrular ve göze yönelik tedavi genellikle işe yarar. Asıl endişe, hastalığın beyni tutmasıdır; bu yüzden göz tedavisi ile kanser tedavisi birlikte planlanır. Hastalığın diğer adları primer göz içi lenfoma ve oküler lenfomadır. Diğer göz kanserleri göz kanseri rehberinde anlatılıyor.
Vitreoretinal lenfoma nedir?
Olguların çoğu primer vitreoretinal lenfomadır: önce gözde ortaya çıkan bir beyin ve omurilik lenfoması (primer merkezi sinir sistemi lenfoması). Retina, gelişim sırasında beynin bir uzantısı olarak oluşur ve ikisi yakından bağlantılı kalır. Yayımlanmış serilerde hastaların %35–90'ında zaman içinde beyinde ya da beyin omurilik sıvısında lenfoma gelişir. Olguların neredeyse tamamı, hızlı büyüyen bir tür olan diffüz büyük B hücreli lenfomadır. Göz lenfomasının diğer biçimleri farklı davranır:
| Biçim | Nerede gelişir? | Olağan tip |
|---|---|---|
| Primer vitreoretinal lenfoma | Retina ve vitreus; beyin lenfomasıyla ilişkili | Diffüz büyük B hücreli lenfoma |
| Uvea (koroid) lenfoması | Retinanın altındaki damar tabakası olan koroid | Genellikle yavaş seyirli (düşük dereceli) marjinal zon lenfoması |
| Sekonder oküler lenfoma | Başka bir yerde başlayan lenfomanın göze ulaşması | Başlangıçtaki lenfomaya bağlıdır |
| Oküler adneksiyal lenfoma | Konjonktiva, orbita, göz kapağı, gözyaşı bezi veya gözyaşı kesesi | Çoğunlukla yavaş seyirli marjinal zon (MALT) lenfoması |
Kimlerde görülür?
Vitreoretinal lenfoma, tüm göz içi tümörlerin %1'inden azını oluşturur. Genellikle orta ya da ileri yaşlarda teşhis edilir ve kadınlarda biraz daha sık görülür. Hastaların %80–90'ında zamanla iki göz de etkilenir. Bulaşıcı değildir, kalıtsal da değildir.
Belirtileri nelerdir, neden "maskeleme sendromu" denir?
Maskeleme (masquerade) sendromu, sıradan bir iltihap gibi görünen, ama çoğu zaman altında bir kanser yatan tablodur. Vitreoretinal lenfoma bunun tipik bir örneğidir. Olağan belirtileri şunlardır:
- Uçuşan cisimler: görüş alanınızda sürüklenen noktalar ya da örümcek ağı benzeri gölgeler (halk arasında "sinek uçuşması")
- Bulanık ya da puslu görme, çoğu zaman iki gözde
- Birçok üveit türünün aksine genellikle ağrı ya da kızarıklık azdır
Muayenede uzman, vitreusta yüzen hücreler ve bazen retinanın altında sarımsı lekeler görür. Steroid damlaları, tabletleri ya da iğneleri bir süre işe yarıyor gibi görünebilir, ama bulanıklık geri döner.
Vitreoretinal lenfoma nasıl teşhis edilir?
Optik koherens tomografi (OCT), retinanın ayrıntılı kesit görüntüsünü verir. OCT ve diğer taramalar, retinanın içinde ya da altında birikintiler gösterebilir. Ancak kesin kanıt için gözün içinden alınan sıvının incelenmesi gerekir:
- İki gözün muayenesi ve görüntülenmesi. Önceki tedaviler ve özellikle steroidlere verilen yanıt gözden geçirilir.
- Vitreus biyopsisi (tanısal vitrektomi). Vitreus jelinden örnek almak için yapılan kısa bir ameliyattır; küçük bir örnekte birkaç test yapılabilecek şekilde planlanır.
- Örneğin laboratuvarda incelenmesi (aşağıdaki tabloya bakın).
- Evreleme. Kontrastlı beyin MR'ı ve beyin omurilik sıvısını incelemek için lomber ponksiyon (belden sıvı alınması) yapılır. Bunları hematoloji-onkoloji ekibi düzenler; ekip başka testler de ekleyebilir.
- Göz uzmanı ile lenfoma ekibinin birlikte belirlediği tedavi planı.
| Test | Ne gösterir? | Neden önemli? |
|---|---|---|
| Sitoloji | Mikroskop altında lenfoma hücreleri | Tanıyı doğrular, ancak tek başına örneklerin yalnızca yaklaşık yarısında (yaklaşık %48) kesin sonuç verir |
| Akım sitometrisi (flow sitometri) ve gen yeniden düzenlenmesi testleri | Tek bir B hücresi "klonu" | İltihaptan çok lenfoma lehine bir bulgudur |
| MYD88 L265P mutasyonu | Olguların yaklaşık %87'sine varan oranda bulunan bir gen değişikliği | Sitoloji kesin sonuç vermediğinde tanıya güç katar |
| IL-10/IL-6 oranı | İki sinyal proteininin dengesi | 1'in üzerindeki oran lenfomayı düşündürür; iltihapta oran genellikle 1'in altındadır |
Steroidler lenfoma hücrelerinin bulunmasını zorlaştırabilir. Bu yüzden uzmanınız biyopsiden önce steroidlerin zamanlaması konusunda öneride bulunabilir. Reçete edilmiş bir ilacı asla kendi başınıza bırakmayın. Ayrıca bkz. göz tümörü teşhisi.
Göz içi lenfoma nasıl tedavi edilir?
Tedavinin üç amacı vardır: lenfomayı gözden temizlemek, görmeyi korumak ve beyindeki ve vücuttaki hastalığı kontrol altına almak ya da izlemek. Göze yönelik tedaviyi oküler onkoloji uzmanı, geri kalanını hematoloji-onkoloji uzmanları planlar.
| Tedavi | Nasıl uygulanır? | Ne zaman kullanılır? | Bilinmesi gerekenler |
|---|---|---|---|
| Göz içine metotreksat (intravitreal) | Aylar boyunca göz içine bir dizi küçük iğne | Göz için olağan ilk seçenek | Optimize edilmiş bir takvimle gözlerin yaklaşık %98,5'inde tam gerileme |
| Göz içine rituksimab | B hücrelerini hedefleyen bir antikorun iğneyle verilmesi | Metotreksat tolere edilemezse ya da etkili olmazsa | Tek başına kullanıldığında yaklaşık %65 tam gerileme |
| Gözlere radyoterapi | Dış ışınla, birkaç seansta | İki gözün etkilenmesi ya da iğnelere zayıf yanıt | Radyasyon onkolojisi tarafından planlanır |
| Sistemik tedavi | Genellikle yüksek doz metotreksata dayalı kemoterapi | Beyinde veya vücutta lenfoma | Hematoloji-onkoloji tarafından uygulanır |
2024'te tanımlanan optimize edilmiş metotreksat takvimi şöyledir:
Göz içine metotreksat iğneleri
İlk 4 hafta
Haftada bir iğne.
Sonraki 2 ay
2 haftada bir iğne.
Ardından 6–12 ay
Ayda bir iğne.
Başlıca yan etki, kornea yüzeyinin tahrişidir (keratopati). Bu yan etki gözlerin yaklaşık %10'unda görüldü; eski takvimlerde oran %20–30'du. Yalnızca gözlerle sınırlı lenfomanın ayrıca sistemik tedavi gerektirip gerektirmediği hâlâ tartışmalıdır. Buna lenfoma ekibiyle birlikte karar verilir.
Prognoz (hastalığın seyri) nasıldır?
Seyri belirleyen başlıca etken, beynin tutulup tutulmadığıdır. Göze yönelik tedavi genellikle işe yarar. Ancak lenfoma iki gözden birinde yeniden ortaya çıkabilir ya da daha sonra beyinde görülebilir. Bu yüzden göz muayeneleri ve belirli aralıklarla beyin MR'ı ile takip ömür boyu sürer.
Primer merkezi sinir sistemi lenfomasında sağkalım, geçmişteki yaklaşık 1 yıldan modern kemoterapiyle 3 yılın üzerine çıktı. Sağkalım, lenfomanın moleküler alt tipine de bağlıdır. "Germinal merkez" tipindeki hastaların yaklaşık %70'i 5. yılda hastalıksızdı; "aktive B hücreli" tipte bu oran yaklaşık %30'du. Bunlar büyük hasta gruplarının rakamlarıdır. Sizin için ne anlama geldiklerini hematoloji-onkoloji uzmanınız açıklayabilir. Ayrıca bkz. göz kanseri ölümcül mü?
Göz çevresindeki lenfoma ("somon lekesi") nedir?
Lenfoma göz küresinin çevresinde de gelişebilir: konjonktivada (göz akını örten ince zar), orbitada, göz kapağında, gözyaşı bezinde ya da gözyaşı kesesinde. Buna oküler adneksiyal lenfoma denir. Çoğu, yavaş seyirli marjinal zon (MALT) lenfomasıdır. Konjonktivada lenfoma tipik olarak düzgün yüzeyli, somon pembesi, genellikle ağrısız bir leke yapar. Leke çoğu zaman göz kapağıyla göz küresi arasındaki kıvrımdadır. Zararsız bir lenfoid doku çoğalması (reaktif lenfoid hiperplazi) tamamen aynı görünebileceği için biyopsi şarttır.
Bir Wills Eye serisinde, konjonktiva lenfoması tek gözde olan hastaların %17'sinde vücudun başka bir yerinde de lenfoma bulundu. İki gözde tümör olanlarda bu oran %47'ydi. Bu yüzden tanıdan sonra hematoloji ekibiyle evreleme yapılır. Lokalize hastalık genellikle düşük doz radyoterapiyle, giderek daha sık 4 Gy gibi çok düşük dozlarla tedavi edilir. Rituksimab, seçilmiş olgularda doksisiklin ve yaygın hastalıkta kemo-immünoterapi diğer seçeneklerdir. Marjinal zon tipinde, 5 yıl içinde lenfoma nedeniyle hayatını kaybetmeyen hastaların oranı yaklaşık %97'ydi. Ayrıntılar: konjonktiva tümörleri ve orbita tümörleri.
Lösemi gözü etkileyebilir mi?
Kan yapıcı hücrelerin kanseri olan lösemi, zaman zaman iris (gözün renkli kısmı) dahil göz dokularına yayılabilir. Gözün ön kısmının ayrıntılı taraması olan ön segment OCT, bu değişiklikleri kaydedebilir. Prof. Dr. Elif Betül Türkoğlu'nun bu konuda yayımlanmış bir çalışması vardır. Lösemi tedavisi görüyorsanız ve bir gözünüzün görünümünde değişiklik, ağrı ya da bulanık görme fark ederseniz hematoloji ekibinize haber verin ve bir göz muayenesi planlayın.
Antalya'da tanı ve tedavi planlaması
Bu hastalık göz sağlığı ile kanser tedavisinin kesişiminde yer alır. Prof. Dr. Türkoğlu göz bulgularını ve "üveitin" seyrini değerlendirir, biyopsi dahil tanı adımlarını planlar ve gözün tedaviye yanıtını takip eder. Beyin görüntülemesi, beyin omurilik sıvısı testleri ve sistemik tedavi hematoloji-onkoloji uzmanlarıyla birlikte düzenlenir.
Antalya dışında yaşıyorsanız, yukarıda sayılan belgelerle bir uzaktan ikinci görüş alarak başlayabilirsiniz. İğne tedavisi aylarca sürdüğü için tedavinin bir kısmı, hastaya göre karar verilerek yaşadığınız yere yakın doktorlarla paylaşılabilir. Ayrıca şehir dışından gelen hastalar sayfasına ve hekimlere yönelik sayfaya bakabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Vitreoretinal lenfoma üveitle aynı şey mi?
Hayır. Üveit göz içindeki iltihaptır; vitreoretinal lenfoma ise ona çok benzeyebilen bir beyaz kan hücresi kanseridir. "Üveit" bir yetişkinde, çoğunlukla 50 yaşın üzerinde başlarsa, iki gözü etkilerse, sık tekrarlarsa ya da steroidlerle geçmezse şüphe artar. İkisini güvenle ayırmanın tek yolu vitreustan alınan örneğin incelenmesidir.
Vitreus biyopsisi güvenli mi?
Genellikle evet; standart bir ameliyattır, ancak göz ameliyatlarının olağan riskleri vardır. Biyopsi, göz akındaki çok küçük açıklıklardan yapılan bir vitrektomidir. Enfeksiyon, kanama ya da retina dekolmanı olabilir; cerrahınız bu riskleri önceden açıklar. Örnek küçük olduğu için, tüm temel testlerin yapılabilmesi amacıyla nasıl işleneceği önceden planlanır.
Lenfoma beynime yayılır mı?
Yayılabilir. Yayımlanmış serilere göre vitreoretinal lenfoması olan kişilerin %35–90'ında zaman içinde beyinde ya da beyin omurilik sıvısında lenfoma gelişir. Bu yüzden beyin MR'ı ve beyin omurilik sıvısı testi ilk incelemelerin bir parçasıdır. Olası bir tutulumun erken bulunması için takipte beyin MR'ı tekrarlanır.
Metotreksat iğnelerinin yan etkileri nelerdir?
Metotreksat göz için olağan ilk seçenektir; en sık yan etkisi kornea yüzeyinin tahrişidir (keratopati). 2024'te tanımlanan optimize edilmiş takvimde gözlerin yaklaşık %10'unda, eski takvimlerde ise %20–30'unda görülür. Uzmanınız her kontrolde korneayı değerlendirir. Metotreksat tolere edilemezse takvim değiştirilebilir ya da rituksimab düşünülebilir.
Kemoterapi ya da radyoterapi almam gerekecek mi?
Bu, lenfomanın nerede bulunduğuna bağlıdır. Beyin ya da vücut tutulmuşsa hematoloji-onkoloji ekibi genellikle yüksek doz metotreksata dayalı sistemik kemoterapi uygular. Hastalık gözlerle sınırlıysa tedavi göz içi iğnelere odaklanır. İki göz de etkilendiğinde ya da iğneler yeterli olmadığında gözlere radyoterapi bir seçenektir.
Vitreoretinal lenfoma tekrarlayabilir mi?
Evet. Tedavi edilen gözde, diğer gözde ya da beyinde yeniden ortaya çıkabilir. Bu yüzden takip, düzenli göz muayeneleri ve belirli aralıklarla beyin MR'ı ile ömür boyu sürer. Kontroller arasında yeni uçuşan cisimleri, bulanık görmeyi ya da nörolojik belirtileri gecikmeden doktorunuza bildirin.
Gözdeki somon pembesi leke lenfoma mıdır?
Olabilir. Göz akında düzgün yüzeyli, somon pembesi ve ağrısız bir leke, konjonktiva lenfomasının tipik görünümüdür. Zararsız bir lenfoid doku çoğalması da tamamen aynı görünebilir; bu yüzden kesin yanıtı yalnızca biyopsi verir. Lenfoma doğrulanırsa hematoloji ekibiyle evreleme yapılır. Lokalize hastalık genellikle düşük doz radyoterapiyle tedavi edilir.
Kaynaklar
- EyeWiki (American Academy of Ophthalmology). Primary Vitreoretinal Lymphoma. eyewiki.org
- EyeWiki (American Academy of Ophthalmology). Conjunctival Lymphoma. eyewiki.org
- Shields CL, et al. [5.002 konjonktiva tümörünün derlemesi: klinik özellikler, riskler, biyobelirteçler ve sonuçlar]. Asia-Pacific Journal of Ophthalmology, 2017. journals.lww.com
- Grujić et al. [Yavaş seyirli oküler adneksiyal lenfomada ultra düşük doz (2 × 2 Gy) radyoterapiye ilişkin sistematik derleme]. Cancers, 2025. PMC
- Min et al. [Oküler adneksiyal MALT lenfomalı 292 hastada tedavi sonuçları]. Frontiers in Oncology, 2022. frontiersin.org
- Türkoğlu EB, Öcal O. Anterior segment optical coherence tomography findings in leukemic iris infiltration. Photodiagnosis and Photodynamic Therapy, 2022;37:102578. PubMed
