Evre, tümörün ne kadar büyük olduğunu ve ne kadar yayıldığını gösteren kısa bir koddur. Her göz kanseri türünün kendi sistemi vardır. Bu yüzden aynı harf, farklı tümörlerde farklı anlamlara gelebilir. Göz kanserlerinin çoğu, Amerikan Kanser Ortak Komitesi'nin TNM sistemiyle evrelenir. Bu yazı, aşağıdaki kaynakların kullandığı 8. baskıyı sade bir dille anlatır. Farklı yıllara ait raporlarda küçük farklar olabilir.
TNM'deki T, N ve M harfleri ne anlama gelir?
Her harf hastalığın bir yönünü anlatır:
- T tümörün kendisini gösterir: boyutunu ve çevre dokulara ilerleyip ilerlemediğini.
- N lenf düğümlerini (lenf bezlerini) gösterir. Göz kanserlerinde bunlar genellikle kulak önünde, çene altında ya da boyunda bulunur.
- M uzak organlara yayılımı gösterir.
Harften sonraki rakam, hastalığın ne kadar ilerlediğini gösterir. T1 küçük bir tümörü, T4 en büyük ya da en çok ilerlemiş tümörü anlatır. Harfler birleştirilerek genellikle I'den IV'e kadar evreler oluşturulur. Kodun başındaki "c" harfi, evrenin muayene ve görüntülemeyle belirlendiğini anlatır (klinik evre). "p" harfi ise bir patoloğun çıkarılan dokuyu incelediğini gösterir (patolojik evre).
Uvea melanomu nasıl evrelendirilir?
Uvea melanomu (koroid melanomu) genellikle iki şekilde tanımlanır: COMS boyutu ve TNM evresi.
COMS boyutu. Büyük bir Amerikan çalışması olan COMS (Collaborative Ocular Melanoma Study), koroid melanomlarını yüksekliğe (kalınlığa) ve taban genişliğine göre gruplamıştır. Koroid, retinanın altındaki damar tabakasıdır.
| COMS boyutu | Yükseklik (kalınlık) | En büyük taban çapı |
|---|---|---|
| Küçük | 1–2,5 mm | 5–16 mm |
| Orta | 2,5–10 mm | 16 mm veya daha az |
| Büyük | 10 mm'den fazla | veya 16 mm'den fazla |
Bu sınırlar, COMS'un orta boy tümör çalışmasından gelir ve güncel raporların çoğunda kullanılır. Çalışmanın ilk sürümünde yükseklik sınırları 3 mm ve 8 mm idi.
TNM evresi. TNM sistemi, kalınlığı ve taban genişliğini birlikte değerlendiren bir tabloyla tümörü dört boyut kategorisinden birine yerleştirir. T1 en küçük tümörleri kapsar: örneğin çapı yaklaşık 12 mm'ye, kalınlığı 3 mm'ye kadar olanlar. T4 en büyükleri kapsar: örneğin çapı 18 mm'den ya da kalınlığı 15 mm'den fazla olanlar. Her kategori, tümörün siliyer cismi tutup tutmadığına ve göz duvarını aşıp aşmadığına göre ayrıca alt gruplara ayrılır. Siliyer cisim, irisin arkasındaki halka şeklindeki dokudur. Bu iki bulgu da daha yüksek riske işaret eder. T kategorisi N ve M ile birleştirildiğinde I'den IV'e kadar evreler ortaya çıkar. En yüksek evre, kanserin lenf düğümlerine ya da uzak organlara yayıldığını gösterir.
İris melanomunun ayrı kategorileri vardır. Bunlar tümörün irisin kaç "saat dilimini" kapladığına, glokom olup olmadığına ve tümörün irisin dışına uzanıp uzanmadığına dayanır.
Sizin için anlamı. Tümör boyutu, hastalığın seyriyle yakından ilişkilidir. Yayımlanmış serilerde 5 yıllık yayılım riski şöyleydi:
| Tümör kalınlığı | 5 yıl içinde yayılım riski |
|---|---|
| 3 mm'ye kadar | yaklaşık %6 |
| 3,1–8 mm | yaklaşık %14 |
| 8 mm'den fazla | yaklaşık %35 |
Boyut ve yerleşim, tedavi seçimini de yönlendirir. Küçük tümörlerde gözlem ya da radyoaktif plak, büyük tümörlerde proton tedavisi ya da gözün alınması gündeme gelir. Tümörün genetik testi, evrenin tek başına veremeyeceği bilgiler sağlar.
Retinoblastom nasıl evrelendirilir?
Retinoblastom, küçük çocuklarda görülen bir göz kanseridir. Birbirini tamamlayan iki şekilde sınıflandırılır.
A–E grupları göz içindeki hastalığı tanımlar ve gözün kurtarılma olasılığını öngörür. Tablodaki fovea, net görmeyi sağlayan retina merkezidir. Optik disk ise optik sinirin (görme sinirinin) gözden çıktığı yerdir. Grupların birbirinden biraz farklı iki sürümü vardır; tablo ikisinin ortak noktalarını gösterir.
| Grup | Başlıca özellikler | Sık kullanılan tedavi yaklaşımı |
|---|---|---|
| A | Retinada, fovea ve optik diskten uzakta küçük tümörler (3 mm veya daha küçük) | Lazer ya da dondurma tedavisi (kriyoterapi) |
| B | Daha büyük tümörler ya da foveaya veya optik diske yakın, retina içinde kalan tümörler | Kemoterapi ve lokal tedavi |
| C | Tümöre yakın, retina altında ya da vitreus jelinde tümör "tohumları" (küçük tümör hücresi kümeleri) | Kemoterapi ve lokal tedavi |
| D | Yaygın tohumlar ya da çok büyük bir tümör | Kemoterapi (çoğu zaman gözün atardamarına verilir), vitreustaki tohumlar için göz içi enjeksiyonlar |
| E | Gözün yarısından fazlasını dolduran tümör ya da yeni damarlara bağlı glokom, kanama veya gözün ön bölümünün tutulumu | Özellikle tek göz etkilenmişse çoğu zaman gözün alınması |
TNM evresi, göz dışına yayılımı ve kalıtımı da hesaba katar:
| Kategori | Anlamı |
|---|---|
| cT1, cT2 | göz içindeki tümörler; retina altındaki sıvı ya da tohumlar giderek artar |
| cT3 | ileri değişiklikler: irise ya da siliyer cisme ilerleme, göz içi basıncının yükselmesi ya da yoğun kanama |
| cT4 | optik sinir boyunca ya da göz çukuruna yayılım |
| N1, M1 | lenf düğümlerine ya da uzak bölgelere yayılım |
| H1 | kalıtsal hastalık: iki gözde tümör, trilateral retinoblastom (ilişkili bir beyin tümörüyle), aile öyküsü ya da kanıtlanmış kalıtsal bir RB1 değişikliği |
| H0 | hassas bir testte normal RB1 genleri |
| HX | kalıtım bilinmiyor |
H kategorisi kalıtımı gösterir ve tüm ailenin takibini belirler. Evre yalnızca göz için değil, yaşam için de önemlidir. 149 ülkeden 4.064 çocuğu kapsayan küresel bir çalışmada cT4 hastalığı olan çocukların ölüm riski, cT1 olanlara göre neredeyse dokuz kat daha yüksekti. Ayrıca bkz. intraarteriyel ve intravitreal kemoterapi ve retinoblastom kalıtsal mı?
Konjonktiva kanserleri nasıl evrelendirilir?
Konjonktiva, göz akını örten ince ve şeffaf zardır. Bu zarın kanserleri boyuta, yerleşime ve çevre dokulara ilerlemeye göre evrelenir.
Konjonktiva karsinomu (oküler yüzey skuamöz neoplazisi) için:
| Kategori | Anlamı |
|---|---|
| Tis | karsinoma in situ: kanser hücreleri yalnızca yüzey katmanında |
| T1 | 5 mm veya daha küçük, alttaki dokuya ilerlemiş (invaziv) tümör |
| T2 | 5 mm'den büyük, çevre yapılara ilerlemeyen invaziv tümör |
| T3 | kornea, göz küresi ya da göz kapağı gibi komşu yapılara ilerleyen, ama göz çukuruna ulaşmayan tümör |
| T4 | göz çukuruna, kemiğe, sinüslere ya da beyne ilerleme (T4a–d) |
Bu şekilde evrelenen 136 gözü kapsayan bir çalışmada tümörlerin %83'ü ilk başvuruda T3'tü. Toplam %14 oranında nüks (tümörün geri dönmesi) görüldü; bu nükslerin hepsi T3 tümörlerdeydi.
Konjonktiva melanomunda kategori, tümörün nerede olduğuna bağlıdır:
| Kategori | Anlamı |
|---|---|
| T1 | göz akının üzerindeki konjonktivada tümör; tuttuğu çeyrek (kadran) sayısına göre alt gruplara ayrılır |
| T2 | göz akı dışındaki konjonktivada tümör: örneğin göz kapağının iç yüzü ya da gözün iç köşesindeki pembe kabarıklık (karünkül) |
| T3 | göz küresine, göz kapağına, göz çukuruna, gözyaşı yollarına ya da sinüslere ilerleme |
| T4 | beyne yayılım |
Tümör çıkarıldıktan sonra patolog, tümör kalınlığının 2 mm'yi aşıp aşmadığını da belirtir. Ortalama yaklaşık beş yıl izlenen 425 hastayı kapsayan bir çalışmada melanoma bağlı ölüm T1'de %4, T2'de %12, T3'te %18 oranında görüldü. Ayrıca bkz. konjonktiva tümörleri.
Göz kapağı kanserleri nasıl evrelendirilir?
Göz kapağının bazal hücreli, skuamöz (yassı) hücreli ve sebase karsinomları aynı TNM sistemiyle evrelenir. T kategorisi boyuta ve ilerlemeye bağlıdır:
- T1: 10 mm veya daha küçük.
- T2: 10 mm'den büyük, 20 mm'ye kadar.
- T3: 20 mm'den büyük, 30 mm'ye kadar.
- T4: göze, göz çukuruna ya da yüze, kemiğe, sinüslere veya beyne ilerleme.
T1–T3 ayrıca derinliğe göre alt gruplara ayrılır. "a", tarsal plak (kapağın sert tabakası) ve kapak kenarı sağlam demektir. "b", tümörün bunlara ilerlediğini gösterir. "c" ise kapağın tüm kalınlığının tutulduğunu anlatır.
| Evre | Kategoriler |
|---|---|
| 0 | Tis (karsinoma in situ) |
| IA | T1, lenf düğümü yayılımı yok |
| IB | T2a, lenf düğümü yayılımı yok |
| IIA | T2b, T2c veya T3, lenf düğümü yayılımı yok |
| IIB | T4, lenf düğümü yayılımı yok |
| IIIA | herhangi bir T; aynı tarafta, 3 cm'ye kadar tek bir lenf düğümü (N1) |
| IIIB | herhangi bir T; 3 cm'den büyük bir lenf düğümü ya da iki tarafta veya karşı tarafta lenf düğümleri (N2) |
| IV | uzak yayılım (M1) |
Göz kapağı melanomu ve Merkel hücreli karsinom ise deri kanserlerinin evreleme sistemleriyle evrelenir. Ayrıntılar: göz kapağı kanseri.
Evre, tedavi ve seyir açısından ne anlama gelir?
Yayılmamış küçük tümörler genellikle gözü ve görmeyi koruyan yöntemlerle tedavi edilebilir. İleri evrelerde daha geniş bir ameliyat, radyoterapi ya da tüm vücudu etkileyen bir tedavi gerekebilir. Bu tedaviler onkoloji ekipleriyle birlikte planlanır.
Evre, sonucu öngörmeye yardım eder, ama tek belirleyici değildir. Uvea melanomunda tümörün genetik yapısı bu öngörüyü netleştirir. Retinoblastomda ise kalıtım, tüm ailenin takibini belirler.
Bazı göz tümörleri başka kurallarla evrelenir. Lenfomalar ve vücudun başka bir yerindeki kanserlerden gelen metastazlar, ait oldukları kanserin sistemine göre evrelenir. Koroid nevüsü (göz dibindeki zararsız pigment lekesi) gibi iyi huylu lezyonlar ise hiç evrelenmez.
Raporunuzdaki evreyi kim açıklayabilir?
Önce sizi tedavi eden doktora sorun. Bir uzmanın daha değerlendirmesini isterseniz ikinci görüş alabilirsiniz. Antalya'da oküler onkolog olan Prof. Dr. Elif Betül Türkoğlu, başka şehirlerden ve ülkelerden gönderilen raporları ve görüntüleri inceler. Evrenin sizin için ne anlama geldiğini açıklar. Rakamların sağkalım açısından anlamı Göz kanseri ölümcül mü? yazısında ele alınıyor.
Sık sorulan sorular
E grubu retinoblastom, 4. evre ile aynı şey midir?
Hayır. A–E grupları göz içindeki tümörü tanımlar ve gözün kurtarılıp kurtarılamayacağını öngörür. E grubu, gözün ağır biçimde etkilendiği anlamına gelir. Ancak kanser hâlâ gözle sınırlı olabilir. Göz dışına yayılım ise ayrı olarak TNM'nin cT4, N1 ve M1 kategorileriyle tanımlanır.
COMS boyutu ile TNM evresi arasındaki fark nedir?
COMS boyutu, uvea melanomunun yüksekliğine ve taban genişliğine dayanan üç basamaklı basit bir sınıflamadır: küçük, orta ve büyük. TNM sistemi daha ayrıntılıdır. Dört boyut kategorisi vardır ve bunlar siliyer cisim tutulumuna ve göz dışına büyümeye göre alt gruplara ayrılır. Bu kategoriler lenf düğümü ve metastaz bilgileriyle birleştirilir ve dört evre elde edilir.
Evreleme için ameliyat veya biyopsi gerekir mi?
Göz içi tümörlerde genellikle gerekmez. Uvea melanomu ve retinoblastom muayene ve görüntülemeyle evrelenir; bu, klinik evredir. Retinoblastomdan doğrudan biyopsi alınmaz, çünkü bu işlem tümör hücrelerini yayabilir. Konjonktiva ve göz kapağı kanserlerinde ise patolojik evreyi ameliyatta çıkarılan doku belirler. Bu evrenin başına "p" harfi gelir.
Evrenin başındaki "c" ve "p" harfleri ne demek?
Evrenin nasıl belirlendiğini gösterirler. "c" (klinik) evre muayene ve görüntülemeye dayanır, örneğin cT2. "p" (patolojik) evre ise bir patoloğun incelediği dokuya dayanır, örneğin pT2. Göz içi tümörlerde genellikle klinik evre kullanılır. Doku çıkarıldığında, örneğin göz alındığında, patolojik evre de eklenir.
Neden her göz kanserinin kendi evreleme sistemi var?
Çünkü göz kanserleri farklı davranır. Uvea melanomu kan yoluyla, özellikle karaciğere yayılır. Konjonktiva ve göz kapağı kanserleri önce yakındaki lenf düğümlerine yayılma eğilimindedir. Retinoblastomda ise gözün kurtarılması ve kalıtımın anlaşılması ön plandadır. Her sistem, o tümör için en önemli olan noktaları yansıtır.
Yüksek evre, kanserin tedavi edilemeyeceği anlamına mı gelir?
Hayır. Daha yüksek evre, daha büyük bir tümör ya da daha geniş bir yayılım demektir. Genellikle daha geniş bir tedavi gerekir: gözün alınması, radyoterapi ya da tüm vücudu etkileyen bir tedavi. Evre, tek bir kişinin değil, hasta gruplarının sonucunu öngörür. Uvea melanomunda tümörün genetiği, retinoblastomda kalıtım tabloyu tamamlar.
Kaynaklar
- National Cancer Institute. Intraocular (Uveal) Melanoma Treatment (PDQ®)–Health Professional Version. cancer.gov. cancer.gov
- EyeWiki, American Academy of Ophthalmology. Choroidal and Ciliary Body Melanoma. eyewiki.org
- EyeWiki, American Academy of Ophthalmology. Uveal Melanoma. eyewiki.org
- National Cancer Institute. Retinoblastoma Treatment (PDQ®)–Health Professional Version. cancer.gov. cancer.gov
- EyeWiki, American Academy of Ophthalmology. Retinoblastoma. eyewiki.org
- Global Retinoblastoma Study Group. [Küresel retinoblastom sonuç çalışması]. Lancet Global Health, 2022. sciencedirect.com
- NHS England, National Disease Registration Service. [TNM 8 evreleme formu: konjonktiva karsinomu]. digital.nhs.uk
- Singh, Mohamed, Kaliki. [Konjonktivanın skuamöz hücreli karsinomunda AJCC evrelemesi]. International Ophthalmology, 2019. link.springer.com
- NHS England, National Disease Registration Service. [TNM 8 evreleme formu: konjonktiva melanomu]. digital.nhs.uk
- Shields et al. [AJCC kategorisine göre konjonktiva melanomu sonuçları]. Asia-Pacific Journal of Ophthalmology, 2021. sciencedirect.com
- NHS England, National Disease Registration Service. [TNM 8 evreleme formu: göz kapağı derisinin karsinomu]. digital.nhs.uk
