"Retinoblastom kalıtsal mı?" sorusu, tanıdan sonra anne babaların ilk sorduğu sorulardan biridir. Önce diğer çocukları için sorarlar, sonra da çocuğun ileride kuracağı aile için. Yanıt: bazen. Çocukların yaklaşık 10'da 4'ünde hastalık kalıtsal formdadır.
Çocuğunuzda hangi formun olduğunu bilmek üç şeyi belirler: kardeşlerin nasıl kontrol edileceğini, göz kanserinin nasıl tedavi edileceğini ve çocuğunuzun sağlığının ömür boyu nasıl izleneceğini.
Retinoblastom kalıtsal mıdır?
Bazen. Bu, RB1 adlı gendeki ilk değişikliğin nerede oluştuğuna bağlıdır. RB1 geni 13. kromozomda yer alır. Hücrelerin gerekmediği zaman bölünmesini engelleyen bir protein üretir. Herkeste bu genin iki kopyası vardır. Retinoblastom, gelişmekte olan bir retina hücresinde iki kopya da çalışmaz hâle gelince ortaya çıkar.
- Kalıtsal retinoblastom. İlk değişiklik, yani germ hattı varyantı, vücudun her hücresinde bulunur. Anne ya da babadan geçmiş olabilir. Ama çok daha sık olarak yumurtada, spermde ya da gelişimin çok erken döneminde yeni ortaya çıkar. Bu durumda bir retina hücresinin tümöre dönüşmesi için tek bir değişiklik daha yeterlidir. Bu yüzden tümörler sıklıkla iki gözde ve daha erken yaşta görülür.
- Kalıtsal olmayan retinoblastom. İki değişiklik de tek bir retina hücresinde rastlantısal olarak oluşur. Genellikle tek gözde tek tümör vardır ve hastalık sonraki kuşağa geçmez.
yaklaşık 10'da 4
Kalıtsal gruba iki gözünde tümör olan çocukların hepsi ve tek gözü etkilenen çocukların yaklaşık %15'i girer. Kalıtsal formu olan çocukların yaklaşık 10'da 9'unun ailesinde daha önce bu hastalık görülmemiştir.
| Özellik | Kalıtsal | Kalıtsal olmayan |
|---|---|---|
| RB1 değişikliğinin yeri | Vücudun her hücresinde | Yalnızca tümörde |
| Etkilenen gözler | Çoğu zaman iki göz; bazen tek göz, sıklıkla birden fazla tümörle | Tek göz, genellikle tek tümör |
| Çocuklara aktarılma olasılığı | Her çocuk için %50 | Aktarılmaz |
| İleride başka kanser riski | Ömür boyu artmış | Aynı şekilde artmaz |
Hangi durumlar daha karmaşıktır?
Bazı durumlar dikkatli yorum gerektirir:
- Mozaisizm. Değişiklik döllenmeden sonra ortaya çıkmıştır. Bu yüzden vücudun yalnızca bazı hücrelerinde bulunur.
- 13q delesyonu. 13. kromozomun RB1'i de içeren bir parçası eksiktir. Bu çocuklarda sıklıkla gelişim geriliği de vardır.
- Başka bir genin yol açtığı tümör. Tek gözünde tek tümörü olan çocukların yaklaşık %1,5'inde tümörü MYCN adlı gen başlatır. Bu çocuklarda RB1 normaldir ve bu form kalıtsal değildir.
- Retinom. İyi huylu, büyümeyen bir formdur. Yine de RB1 ile ilişkilidir; bu yüzden genetik test açısından aynı anlamı taşır.
RB1 genetik testi nasıl yapılır?
Test önce retinoblastomu olan çocuğa yapılır, genellikle bir kan örneğiyle. Standart yöntemler, kalıtsal formu olan çocukların %90'ından fazlasında değişikliği bulur. Geni harf harf okuyan dizileme (sekanslama), değişikliklerin yaklaşık %80'ini saptar. Genin eksik ya da fazladan kopyalanmış parçalarını arayan testler, geri kalanların çoğunu bulur.
Göz çıkarıldıysa tümörün kendisi de incelenir. Böylece tümöre hangi iki RB1 değişikliğinin yol açtığı anlaşılır. Laboratuvar ardından kanda tam olarak bu değişiklikleri arar. Bu yöntem özellikle tek gözü etkilenen çocuklarda ve mozaisizmin saptanmasında yararlıdır. Gözün ön kısmındaki sıvıdan alınan çok küçük bir örnekte tümör DNA'sını incelemek de mümkündür ("sıvı biyopsi"). Bu, umut verici bir araştırma yöntemidir ama henüz rutin kullanımda değildir.
Genetik sonuç, çocuğunuzun evrelemesinin de bir parçasıdır. Retinoblastom evrelemesinde H1, germ hattı varyantı bulunduğu anlamına gelir. H0 ise yüksek duyarlılıklı bir testin RB1'i normal bulduğunu gösterir. Sonuç ayrıca kaskad (basamaklı) teste olanak tanır: anne, baba ve kardeşler, çocukta bulunan değişiklik için test edilebilir.
Tek gözü etkilenen bir çocukta negatif kan testi, kalıtsal form olasılığını çok azaltır ama sıfırlamaz. Bu yüzden diğer göz de muayene edilmeye devam eder.
Kardeşler ve gelecekteki çocuklar için risk nedir?
Germ hattı RB1 varyantı taşıyan bir kişinin her çocuğunun bu varyantı alma olasılığı %50'dir. Çoğu varyant türünde, varyantı alanların %99'undan fazlasında retinoblastom gelişir. Ailelerin %10'undan azında "düşük penetranslı" varyantlar bulunur. Bu varyantlar daha az tümöre yol açar; bazı taşıyıcılarda hiç tümör gelişmez.
Daha önce kimsede retinoblastom görülmemiş bir ailede, genetik sonuçlar çıkmadan önce ABD Ulusal Kanser Enstitüsü şu tahminleri verir:
| Akraba | Çocuğun iki gözü etkilenmişse | Çocuğun tek gözü etkilenmişse |
|---|---|---|
| Çocuğun ileride doğacak kendi çocukları | %50 | %7,5 |
| Kardeşleri | %2,5 | %0,4 |
Tıbbi genetikte başvuru kaynağı olan GeneReviews, kardeşler için yaklaşık %1–2 gibi benzer rakamlar verir. Anne ya da babadan biri retinoblastom geçirmişse veya ailedeki varyantı taşıyorsa, her kardeşin bu varyantı alma olasılığı %50'dir. Testte ailedeki varyantı taşımadığı görülen yakınların genellikle artık retinoblastom taramasına ihtiyacı olmaz. Ailenizde neyin geçerli olduğunu genetik ekibiniz netleştirir.
Genetik danışmanlık neden önemlidir?
Bazı sonuçların yorumu özellikle zordur: mozaisizm, düşük penetranslı varyantlar ve tek gözü etkilenen çocukta negatif sonuç. Tıbbi genetik ekibindeki genetik danışman, sonucun tüm aile için ne anlama geldiğini açıklar. Yakınların testlerini düzenler ve aile planlaması seçeneklerini sizinle konuşur.
Kardeşler ve yenidoğanlar nasıl kontrol edilir?
Küçük çocuklar kötü gördüklerini söyleyemez. Bu yüzden risk altındaki çocuklar, hiçbir belirti yokken de muayene edilir. İlk muayene, göz bebekleri damlayla büyütülerek yaşamın ilk ayı içinde yapılır; bazen anestezi gerekir. GeneReviews, germ hattı RB1 varyantı taşıyan çocuklar için şu takvimi önerir:
| Yaş | Göz muayenesi |
|---|---|
| Doğumdan 6 aylığa kadar | 3–4 haftada bir |
| 6 aylıktan 3 yaşa kadar | 2 ayda bir |
| 3–7 yaş | 3–6 ayda bir |
| 7–10 yaş | yılda bir |
| 10 yaşın üzeri | 2 yılda bir |
Kardeşler ve yenidoğanlar, ailedeki varyantı taşımadıkları testle gösterilene kadar genellikle benzer bir takvimle muayene edilir. Çocuk uyanıkken retina tam görülemiyorsa ya da tümörden şüpheleniliyorsa anestezi kullanılır. Takvimler merkezden merkeze değişir.
Kalıtsal formu olan çocuklarda trilateral retinoblastom riski de yaklaşık %5'tir. Bu, beynin orta hattında gelişen ilişkili bir tümördür. En sık yaklaşık 20–36 aylıkken ortaya çıkar. Bazı merkezler 5 yıl boyunca 6 ayda bir beyin MR'ı çeker.
Retinoblastom geçirmiş yetişkinler çocuk sahibi olmayı planlarken neleri bilmeli?
Retinoblastom geçirmiş yetişkinler, özellikle hastalığın kalıtsal formunu geçirmişlerse, çocuk planlamadan önce genetik danışmanlıktan fayda görür. Ailedeki varyant bilindiğinde bazı seçenekler olabilir: yenidoğanın erken göz kontrolleri, gebelikte yapılan (prenatal) test ve tüp bebek yöntemiyle preimplantasyon genetik testi. Bu olanaklar ve yasal düzenlemeler ülkeden ülkeye değişir.
Kalıtsal form neden başka kanserlerin riskini artırır?
Kalıtsal formda vücudun her hücresinde RB1'in çalışmayan bir kopyası vardır. Bu yüzden ikinci primer kanser riski ömür boyu yüksek kalır. İkinci primer kanser, göz tümörünün yayılması değil, vücutta yeni başlayan ayrı bir kanserdir. En sık görülenler kemik kanseri (osteosarkom), yumuşak doku sarkomları, melanom ve beyin tümörleridir. Bunlar onlarca yıl sonra da ortaya çıkabilir. Yüksek gelirli ülkelerde bu kanserler ve trilateral retinoblastom, retinoblastom geçirmiş kişilerde başlıca ölüm nedeni olarak metastazın yerini almıştır. Amerikan Oftalmoloji Akademisi, kalıtsal formu olan kişiler için, radyoterapi almamış olsalar bile, 50 yıl içinde yaklaşık %25'lik bir risk bildirir.
Gözü dışarıdan ışınlayan radyoterapi (dış ışın radyoterapisi) bu riski, özellikle 1 yaşından önce uygulandığında, üç kattan fazla artırır. Bu yüzden bugün tedavi göz atardamarına ya da doğrudan göze verilen kemoterapiye, lazere, dondurma tedavisine ve gerektiğinde gözün çıkarılmasına dayanır. BT yerine MR kullanılmasının nedeni de budur. Retinoblastom geçirmiş kişiler tıbben gerekmeyen radyasyondan kaçınmalıdır. Ancak gerekli bir röntgen ya da BT çekimini de reddetmemelidir. Ayrıca tanılarını her doktora söylemeleri gerekir.
Ömür boyu takip neleri kapsar?
- Göz bakımı. Erken çocuklukta sık muayeneler, sonra ömür boyu düzenli kontroller. Göz çıkarıldıysa göz protezinin de bakımı gerekir; bkz. enükleasyon ve göz protezi.
- Tedavinin etkileri. Karboplatin sonrası işitme testleri, böbrek testleri, vinkristin sonrası sinir hasarı kontrolleri ve gerekirse doğurganlık danışmanlığı.
- İkinci kanserler. Geçmeyen kemik ağrısı ya da yeni bir şişlik gecikmeden değerlendirilmelidir. Birçok takip programı ayrıca cilt kontrollerini, sigara içmemeyi ve güneşten korunmayı önerir.
- Yazılı bir tedavi özeti. Tanıyı, genetik sonucu, ilaçları, dozları ve varsa radyasyonu içerir. İleride başvuracağınız her doktora gösterebilmek için saklayın.
Bu kontrollerin planlanmasında Children's Oncology Group'un uzun dönem takip kılavuzları yaygın olarak kullanılır. ABD Ulusal Kanser Enstitüsü'nün retinoblastom geçirmiş 2.000'den fazla kişiyi kapsayan bir çalışması da önerileri geliştirmeyi sürdürüyor.
Çocuğunuzun sonuçları Antalya'da değerlendirilebilir mi?
Evet. Antalya'da oküler onkoloji uzmanı olarak çalışan Prof. Dr. Elif Betül Türkoğlu, genetik sonuçları göz bulgularıyla birlikte değerlendirir. Muayeneleri ve tedaviyi planlarken bu sonuçlardan yararlanır. Başka bir şehirde ya da ülkede yaşıyorsanız çocuğunuzun kayıtlarını uzaktan ikinci görüş için gönderebilirsiniz. Genel bilgiler için retinoblastom sayfasına ve hastalığın en sık ilk belirtisini anlatan fotoğrafta gözde beyaz parlama rehberine de bakabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Çocuğumun yalnızca bir gözünde retinoblastom var. Bu, kalıtsal olmadığı anlamına mı gelir?
Her zaman değil. Tek gözü etkilenen çocukların yaklaşık %15'i germ hattı RB1 varyantı taşır ve göz muayenesi bunu ayırt edemez. Olasılık bebeklerde daha yüksektir: 12 aylıktan önce tanı alanların yaklaşık üçte birinde germ hattı varyantı bulunur. Daha büyük çocuklarda bu oran %6–7'dir. Bu yüzden kan testi gerekir; göz çıkarıldıysa tümör de test edilir.
Anne ya da babada retinoblastom yoktu. Nasıl kalıtsal olabilir?
Kalıtsal formu olan çocukların yaklaşık 10'da 9'unda RB1 değişikliği yenidir. Değişiklik anne ya da babadan geçmemiş, yumurtada, spermde ya da gelişimin çok erken döneminde ortaya çıkmıştır. Çocuk yine de bu değişikliği kendi çocuklarına aktarabilir. Nadiren anne ya da baba hiç tümör geçirmeden varyantı taşıyabilir. Bu yüzden ebeveynlere de genellikle test önerilir.
Yenidoğan bir kardeşin ilk göz muayenesi ne zaman yapılmalı?
Yaşamın ilk ayı içinde. Ardından bebek, ailedeki varyantı taşıyıp taşımadığı testle netleşene kadar sık aralıklarla muayene edilir. Taşıyıcı bebeklerde bu, 6 aylık olana kadar 3–4 haftada bir muayene demektir. Çocuk büyüdükçe kontroller seyrekleşir. Bebek varyantı taşımıyorsa bu kontroller genellikle sona erebilir.
Diğer çocuklarımın da anestezi altında muayene edilmesi gerekecek mi?
Her zaman değil. Kardeşler, genetik test riski netleştirene kadar yaşamın ilk haftalarından itibaren göz bebeğini büyüten damlalarla muayene edilir. Retina tam görülemiyorsa ya da bir tümörden şüpheleniliyorsa anestezi kullanılır. Test, bir kardeşin ailedeki varyantı taşımadığını gösterirse tarama genellikle sonlandırılabilir. Muayene takvimleri merkezden merkeze değişebilir.
Retinoblastom geçirmiş bir yetişkinim. Çocuklarımda da olur mu?
Her zaman değil; risk sizdeki hastalığın formuna bağlıdır. Kalıtsal formda her çocuğunuzun varyantı alma olasılığı %50'dir ve varyantı alanların çoğunda tümör gelişir. Sizde yalnızca bir göz etkilenmişse ve hiç test yaptırmadıysanız, ABD Ulusal Kanser Enstitüsü her çocuk için riski yaklaşık %7,5 olarak tahmin eder. Test çoğu zaman bu belirsizliği giderir. Gebelikten önce genetik danışmanlık almak, taramayı planlamanıza ve prenatal ya da preimplantasyon testlerini konuşmanıza yardımcı olur.
Kalıtsal form ileriki yaşlarda sağlığı etkiler mi?
Evet. Kalıtsal formu olan kişilerde ikinci, ayrı bir kanser riski ömür boyu daha yüksektir. Bu kanserler en sık kemikte, yumuşak dokuda, ciltte (melanom) ya da beyinde görülür. Amerikan Oftalmoloji Akademisi, bu kişiler radyoterapi almamış olsa bile 50 yıl içinde yaklaşık %25'lik bir risk bildirir. Gereksiz radyasyondan kaçınmak, geçmeyen kemik ağrısını ya da yeni şişlikleri hemen kontrol ettirmek ve tanıyı her doktora söylemek gerekir.
Kaynaklar
- GeneReviews®. Retinoblastoma. NCBI Bookshelf. ncbi.nlm.nih.gov
- National Cancer Institute. Retinoblastoma Treatment (PDQ®)–Health Professional Version. cancer.gov
- EyeWiki, American Academy of Ophthalmology. Retinoblastoma. eyewiki.org
- American Cancer Society. Key Statistics for Retinoblastoma. cancer.org
- American Cancer Society. [Retinoblastom sonrası takip ve uzun dönem izlem]. cancer.org
- American Academy of Ophthalmology. [Retinoblastom — eğitim konusu, Avrupa perspektifi]. aao.org
- EyeWiki, American Academy of Ophthalmology. Liquid Biopsy in Ocular Oncology. eyewiki.org
- National Cancer Institute, Division of Cancer Epidemiology and Genetics. [Retinoblastomdan kurtulanlarla ilgili araştırmalar]. dceg.cancer.gov
