Göz akınızda kahverengi bir leke görmek tedirgin edicidir, ama böyle bir leke çoğu zaman melanom değildir. Konjonktivadaki pigmentli lekelerin çoğu zararsızdır: gençlikten beri var olan bir nevüs ya da koyu tenli kişilerde normal olan pigment. Konjonktiva melanomu nadirdir. Erken yakalanırsa ve ilk ameliyat titizlikle yapılırsa seyri daha iyidir. Diğer yüzey oluşumları konjonktiva tümörleri sayfasında anlatılıyor.
Göz akındaki kahverengi bir leke ne olabilir?
| Leke | Tipik görünüm | Genel yaklaşım |
|---|---|---|
| Nevüs | Sınırları belirgin; açık kahve, kahverengi veya pigmentsiz leke; çoğu zaman küçük kistler içerir; genellikle gençlikten beri vardır | Fotoğraflar ve düzenli kontroller; değişirse çıkarılır |
| Ten rengiyle ilişkili melanozis | Koyu tenli kişilerde iki gözde, korneanın çevresinde düz kahverengi pigment | Tedavi gerekmez; normal bir varyanttır |
| Primer edinsel melanozis (PAM) | Açık tenli bir yetişkinin tek gözünde düz, yama tarzında açık kahve-kahverengi pigment | Fotoğraflar; yaygınsa, kalınlaşıyorsa veya atipi varsa biyopsi |
| Melanom | Kahverengi-siyah veya pembe nodül ya da kalınlaşma; çoğu zaman besleyici damarlarla | Tamamen çıkarılır, çoğu zaman ek tedavi uygulanır |
Konjonktiva nevüsü
Nevüs, tıpkı ciltteki ben gibi, iyi huylu bir pigment hücresi kümesidir. Wills Eye Hastanesi'nde 410 hastayı kapsayan bir çalışmada nevüslerin %65'i küçük, berrak kistler içeriyordu; bu güven verici bir bulgudur.
%92
Nevüsler ergenlikte veya gebelikte hafifçe koyulaşabilir; bu genellikle zararsızdır. Nevüs büyürse, besleyici damar geliştirirse veya gözü tahriş ederse çıkarılması önerilir. Alışılmadık bir yerdeki leke için de öneri aynıdır: göz kapağının altındaki kıvrım (forniks), kapağın iç yüzü veya gözün iç köşesindeki pembe kabarıklık (karünkül). Pigmentli bir leke ilk kez yaklaşık 40 yaşından sonra çıktıysa da aynısı geçerlidir.
PAM ve C-MIN: pigment ne zaman kanser öncüsüdür?
Primer edinsel melanozis (PAM), açık tenli bir yetişkinin tek gözünde, genellikle orta veya ileri yaşta ortaya çıkan düz, yama tarzında bir pigmenttir. Mikroskop altında atipisiz PAM veya atipili PAM (anormal hücreler içeren) olarak derecelendirilir. Bu yelpazeye C-MIN de denir; Dünya Sağlık Örgütü sınıflamasında düşük veya yüksek dereceli C-MIL olarak geçer.
Derece, riski gösterir. Aynı merkezin 311 gözü kapsayan bir başka çalışmasında atipisiz veya hafif atipili PAM'in hiçbiri melanoma dönüşmedi. Ağır atipili olanların ise %13'ünde melanom gelişti ve pigment ne kadar yaygınsa risk o kadar yüksekti. PAM aynı zamanda melanomların çoğunun başlangıç noktasıdır: 382 konjonktiva melanomunun %74'ü PAM zemininde, %7'si bir nevüsten, %19'u ise normal görünen konjonktivadan (de novo) gelişmişti.
Üç "saat kadranından" (kornea çevresindeki dairenin dörtte biri) küçük alanlar fotoğraflarla izlenebilir veya çıkarılabilir. Daha geniş, büyüyen veya kalınlaşan alanlarda birkaç haritalama biyopsisi gerekir. Atipili PAM ulaşılabilen yerlerde çıkarılır ve dondurma tedavisi uygulanır; yaygın düz hastalıkta kemoterapi damlaları da eklenir.
Konjonktiva melanomu nedir?
Konjonktiva melanomu, göz akını örten saydam zardaki (konjonktiva) pigment hücrelerinden gelişen bir kanserdir. Nadirdir: yılda milyon kişide 1'den az görülür. Hastaların yaklaşık %91'i açık tenlidir.
Adı benzese de gözün içindeki uvea melanomuyla aynı hastalık değildir. DNA'sında güneşe bağlı hasar taşır ve deri ile mukoza melanomlarına daha çok benzer. İlk olarak kulağın önündeki, çenenin altındaki ve boyundaki lenf düğümlerine yayılır.
Bu melanomların yaklaşık üçte birinde (çalışmalara göre %29–46) BRAF geninde bir değişiklik bulunur. Hastalık bir gün yayılırsa hedefe yönelik tabletler (BRAF ve MEK inhibitörleri) bir seçenek olur. Uvea melanomu ise kendine özgü genetik testlerle değerlendirilir.
Uyarı işaretleri nelerdir?
Konjonktiva melanomu kahverengi-siyah bir nodül, düz pigment içinde kalınlaşmış bir alan ya da az pigmentli pembe bir nodül (amelanotik melanom) olarak görülebilir. Çoğu zaman belirgin besleyici damarlar eşlik eder. Göz kapağının altındaki kıvrım, kapağın iç yüzü ve karünkül dahil konjonktivanın herhangi bir yerinde çıkabilir.
Konjonktiva melanomunun tanısı nasıl konur?
- Tüm yüzeyin muayenesi. Yarık lambada, göz kapakları ters çevrilerek bütün pigmentli alanlar haritalanır ve fotoğraflanır.
- Ön segment OCT. Bu taramada nevüsler genellikle kist içerir; melanom genellikle içermez.
- Ultrason biyomikroskopisi (UBM) kalınlığı ölçer. Göz duvarına ilerleme olup olmadığını da gösterir.
- Eksizyonel biyopsi. Sınırları belirgin bir tümörden parça alınmaz; tümör dokunmadan tekniğiyle bütün olarak çıkarılır. Çevresindeki pigment haritalama biyopsileriyle örneklenir.
- Evreleme tetkikleri. Kalın olan, bulber konjonktiva dışında yerleşen veya tekrarlayan tümörlerde lenf düğümü ultrasonu ve gerekirse BT, PET-BT veya MR yapılır; bkz. göz tümörlerinde tanı.
Konjonktiva melanomu nasıl evrelenir?
Evrelemede Amerikan Kanser Ortak Komitesi'nin (AJCC) evreleme sisteminin 8. baskısı kullanılır. T kategorisi tümörün nerede olduğunu ve ne kadar ilerlediğini gösterir:
| Kategori | Anlamı |
|---|---|
| Tis | Yüzey tabakasıyla sınırlı melanom (in situ) |
| T1 | Göz küresini örten konjonktivada (bulber) tümör; kaç çeyreği kapladığına göre derecelendirilir |
| T2 | Göz kapağının altındaki kıvrımda (forniks), kapağın iç yüzünde (palpebral konjonktiva) veya karünkülde tümör |
| T3 | Göz küresine, göz kapağına, göz çukuruna (orbita), gözyaşı yollarına veya sinüslere ilerleme |
| T4 | Merkezi sinir sistemine ilerleme |
Ameliyattan sonra tümörün kalınlığı da hesaba katılır: pT1a, 2 mm veya daha ince bulber bir tümördür; pT1b ise 2 mm'den kalındır. N1 yakındaki lenf düğümlerine, M1 ise uzak organlara yayılım demektir; bkz. göz kanseri evreleri.
Konjonktiva melanomu tedavisi nasıl yapılır?
Amaç, gözü korurken yüzeydeki tüm tümör hücrelerini temizlemektir. İlk adım ameliyattır:
- Ameliyat mikroskobu altında tümör, sağlıklı görünen konjonktivadan bir pay (genellikle 3–5 mm) bırakılarak tek parça hâlinde çıkarılır. Hücreler saçılmasın diye tümör pensle tutulmaz.
- Korneaya uzanan kısım saf alkolle gevşetilip nazikçe kaldırılır (alkol epitelyektomisi). Gözün beyaz duvarına (sklera) yapışık bir tümör, ince bir sklera tabakasıyla birlikte çıkarılır.
- Kenarlar iki kez dondurulup çözdürülür (kriyoterapi). Yarayı kapatmak için temiz aletler kullanılır.
- Yara doğrudan ya da amniyotik membran veya greftle kapatılır. Patolog kenarları ayırt edebilsin diye çıkarılan doku düz serilir ve yönü işaretlenir.
Sonraki adım patoloji sonucuna göre belirlenir:
| Ek tedavi | Ne zaman kullanılır | Bilinmesi gerekenler |
|---|---|---|
| Kemoterapi damlaları (%0,02–0,04 mitomisin C veya interferon alfa-2b) | Geride kalan düz PAM/C-MIN ya da yüzeydeki kenarlarda atipik hücreler | Nodülü tedavi etmez |
| Radyoterapi | Kenarlarda veya kenara yakın tümör hücresi; çok odaklı ya da tekrarlayan hastalık | Kanıtlar küçük serilere dayanır |
| Sentinel lenf düğümü biyopsisi | Yüksek riskli tümörler: 2 mm'den kalın, ülserli, bulber dışı veya tekrarlayan | Biyopsilerin yaklaşık %11–13'ü pozitif çıkar; hastaların yaklaşık %6'sında geçici yüz siniri zayıflığı olur |
Radyoterapide göz yüzeyine yerleştirilen küçük bir plak (radyoaktif plak tedavisi ile ilişkili bir yöntem) ya da proton veya diğer dış ışın tedavileri kullanılır. Sentinel lenf düğümü biyopsisi, göz bölgesinin lenf sıvısını ilk toplayan lenf düğümünde mikroskobik yayılım olup olmadığına bakar. Bu biyopsi, lenf düğümü yayılımı riski zamanla arttığı için gündeme gelir: yayımlanmış verilerde 5 yılda yaklaşık %16, 15 yılda %32.
Melanom göz çukuruna derinlere ilerlediyse ya da göz koruyucu tedaviye rağmen tekrar tekrar geri geliyorsa orbital ekzenterasyon, yani gözün ve göz çukuru dokularının çıkarılması gerekebilir. Gözün ötesine yayılmış hastalık, deri melanomunda olduğu gibi tedavi edilir. Seçenekler immün kontrol noktası inhibitörleri (bağışıklık sisteminin kansere saldırmasına yardım eden ilaçlar) ya da BRAF V600 değişikliği olan tümörlerde BRAF ve MEK inhibitörleridir. Konjonktiva melanomunda bu ilaçlarla ilgili kanıtlar yalnızca küçük serilere dayanır. Ekzenterasyondan kaçınmak için ameliyattan önce verilen immünoterapi, Eylül 2026 itibarıyla hâlâ araştırma aşamasındadır.
Prof. Dr. Elif Betül Türkoğlu göz yüzeyindeki ameliyatı planlar ve kendisi yapar. Radyoterapi, lenf düğümü cerrahisi ve kanser ilaçları ilgili uzman ekiplerle birlikte planlanır ve koordine edilir.
Tedavi sonuçları nasıldır?
Aynı merkezin başka bir çalışmasında 425 hasta ortalama 5 yıla yakın izlendi. AJCC T kategorisi yükseldikçe sonuçlar genel olarak kötüleşiyordu:
| İzlem süresince | T1 (bulber) | T2 (bulber dışı) | T3 (invaziv) |
|---|---|---|---|
| Lokal nüks veya yeni tümör | %30 | %43 | %49 |
| Lenf düğümü metastazı | %2 | %7 | %12 |
| Uzak metastaz | %9 | %25 | %23 |
| Melanoma bağlı ölüm | %4 | %12 | %18 |
Yayımlanmış serilerde lokal nüks zamanla hastaların %33–61'inde görülür. Nüfus tabanlı verilerde hastalığa özgü sağkalım (bu kanserden ölmeme oranı) 5 yılda yaklaşık %83, 10 yılda %69'dur. Normal görünen konjonktivadan (de novo) gelişen melanom, PAM veya nevüsten gelişene göre daha risklidir: bir seride 10 yıl içinde melanoma bağlı ölüm %35'e karşı %9'du. Ankara'da tedavi edilen 45 hastalık bir seride (1998–2022) hastaların %31'inde nüks görüldü, %9'u melanom nedeniyle hayatını kaybetti.
Tedaviden sonra takip nasıl yapılır?
Takip ömür boyu sürer. İlk dönemde göz, göz kapaklarının altı dahil, 3–6 ayda bir yarık lambada fotoğraflanır. Kulağın önündeki ve boyundaki lenf düğümleri de, gerekirse ultrasonla, kontrol edilir. Yüksek riskli tümörlerde vücut taramaları yapılır. Yeni bir pigment ya da kulak önünde veya boyunda bir şişlik fark ederseniz bir sonraki kontrolü beklemeden haber verin.
Antalya'da konjonktiva melanomu tedavisi
Prof. Dr. Türkoğlu tüm göz yüzeyini muayene eder ve bulguları önceki fotoğraflarla karşılaştırır. Pigmentli bir lekenin izlenmesinin yeterli olup olmadığını, yoksa çıkarılması mı gerektiğini açıklar. Başka bir şehirde ya da ülkede yaşıyorsanız yukarıda sayılan fotoğraf ve raporlarla uzaktan ikinci görüş alarak başlayabilirsiniz. Seyahat ve pratik konular şehir dışından gelen hastalar sayfasında.
Sık sorulan sorular
Gözümün akındaki kahverengi leke melanom mu?
Genellikle hayır. Çoğu, sıklıkla çocukluktan beri var olan nevüsler ya da ten rengiyle ilişkili melanozis gibi iyi huylu pigment lekeleridir. Konjonktiva melanomu nadirdir. Yetişkinlikte yeni çıkan, büyüyen, kalınlaşan, kanayan veya belirgin damarlarla beslenen bir leke vakit kaybetmeden bir uzmana gösterilmelidir. Değişmeyen bir nevüs ise genellikle fotoğraflarla izlenir.
PAM ile melanom arasındaki fark nedir?
PAM, yüzey tabakasındaki düz bir pigmenttir; melanom ise hücrelerin kötü huylu hâle geldiği anlamına gelir. Büyük bir çalışmada atipik hücre içermeyen PAM melanoma dönüşmedi, ağır atipili olguların ise %13'ünde melanom gelişti. Konjonktiva melanomlarının çoğu PAM zemininde geliştiği için atipili PAM yalnızca izlenmez, tedavi edilir.
Konjonktiva melanomu gözün içindeki melanomla aynı şey mi?
Hayır. Uvea melanomu gözün içinde gelişir ve genellikle kan yoluyla, en sık karaciğere yayılır. Konjonktiva melanomu ise yüzeyde büyür, DNA'sında güneşe bağlı hasar taşır ve deri melanomuna daha çok benzer. Önce kulak çevresindeki ve boyundaki lenf düğümlerine yayılır ve farklı biçimde tedavi edilir.
Gözümü kaybedecek miyim?
Hastaların çoğu gözünü korur. Tedavinin amacı, yüzeydeki tüm tümör hücrelerini temizlerken gözü korumaktır. Gözün ve göz çukuru dokularının çıkarılması yalnızca göz çukuruna derinlere ilerlemiş ya da göz koruyucu tedaviye rağmen tekrar tekrar geri gelen melanomlarda gündeme gelir. Erken tanı ve titizlikle yapılan ilk ameliyat bu olasılığı azaltır.
Tümörüme BRAF testi yapılmalı mı?
Test en çok kalın, tekrarlayan veya ileri evre tümörlerde yararlıdır. Hastalık bir gün yayılırsa, konjonktiva melanomlarının yaklaşık üçte birinde bulunan BRAF değişikliği hedefe yönelik tabletleri (BRAF ve MEK inhibitörleri) bir seçenek hâline getirir. Test, daha önce çıkarılmış doku üzerinde yapılır.
Çocuklarda konjonktiva melanomu görülür mü?
Çok nadir görülür. Geniş bir seride çocuklardaki 806 konjonktiva tümörünün yalnızca %3'ü kötü huyluydu. Çocuklardaki pigmentli lekelerin çoğu zararsız nevüslerdir. Yine de değişen bir leke fotoğraflanmalı ve bir uzman tarafından kontrol edilmelidir. Büyüyen, kalınlaşan veya kanayan bir leke ise vakit kaybetmeden uzmana gösterilmelidir.
Kaynaklar
- Shields CL, et al. [5.002 konjonktiva tümörünün derlemesi: klinik özellikler, riskler, biyobelirteçler ve sonuçlar]. Asia-Pacific Journal of Ophthalmology, 2017. journals.lww.com
- Shields CL, et al. [410 hastada konjonktiva nevüslerinin doğal seyri]. Archives of Ophthalmology, 2004. jamanetwork.com
- Shields CL, et al. [311 gözde primer edinsel melanozisin melanoma ilerlemesi]. Ophthalmology, 2008. sciencedirect.com
- Shields CL, et al. [382 hastada tümörün kaynağına göre konjonktiva melanomu sonuçları]. Ophthalmology, 2011. sciencedirect.com
- Shields CL, et al. [425 hastada AJCC 8. baskı T kategorisine göre konjonktiva melanomu sonuçları]. Asia-Pacific Journal of Ophthalmology, 2021. sciencedirect.com
- [Konjonktiva melanomu derlemesi: görülme sıklığı, biyoloji, tedavi ve sonuçlar]. Cancers (MDPI), 2024. mdpi.com
- Mor, Rokohl, Koch, Heindl. [Konjonktiva melanomunda sentinel lenf düğümü biyopsisi: derleme]. 2019. dovepress.com
- Karanfil, Gündüz, et al. [Ankara'da 45 hastada konjonktiva melanomu, 1998–2022]. International Ophthalmology, 2023. link.springer.com
- NHS England, National Disease Registration Service. [TNM 8 evreleme: konjonktiva melanomu]. digital.nhs.uk
- American Academy of Ophthalmology. Conjunctival Melanocytic Tumors. EyeWiki. eyewiki.org
- Turkoglu EB. Conjunctival melanocytic lesions. Point of View. East – West, 2019;(4):92-93. doi.org
