Savaş Kaynaklı Göz Yaralanmaları: Antalya'da Sonraki Tedaviler ve Onarıcı Cerrahi

Patlama, şarapnel parçası ya da kurşunla yaralanan bir göz nadiren tek bir ameliyatla tedavi edilir. İlk ameliyat genellikle yaralanmanın olduğu yere yakın bir yerde yapılır. Bu ameliyat yarayı kapatır ve gözü enfeksiyondan korur. Ardından birçok kişiyi daha uzun, planlı bir tedavi dönemi ve hep aynı soru bekler: Hâlâ ne yapılabilir?

Bu sayfada savaş kaynaklı göz yaralanmalarının sık görülen türlerini ve tedavinin olağan sırasını bulacaksınız. Yola çıkmadan önce değerlendirme için neler gönderebileceğiniz de anlatılıyor. Sayfa askerler, siviller ve onlara destek olan aileler için yazıldı. Buradaki bilgiler, terör saldırılarında yaralananlar için de geçerlidir.

Savaşta göz yaralanmaları ne kadar sık görülür?

Gözler vücudun çok küçük bir bölümüdür, ama modern savaşlarda sık yaralanır. Irak ve Afganistan'daki ABD kuvvetlerinde muharebe yaralanmalarının %10–15'i gözü etkiliyordu. Kiev'deki ana askeri hastanede de oran benzerdi.

Bu yaralanmaların çoğu mayınlardan, patlamalardan ve etrafa saçılan parçalardan kaynaklanır. Kurşunla oluşan yaralanmalar 10'da 1'den azdır. Aynı hastanede 2022'de hastaların yaklaşık 10'da 3'ünün iki gözü birden yaralanmıştı ya da bir gözü tamamen harap olmuştu (%29,8). Yaklaşık 10'da 8'inin vücudunun başka yerlerinde de yaraları vardı (%81,4). Bu yüzden göz tedavisi çoğu zaman diğer tedavilerle birlikte planlanır.

Savaşta ne tür göz yaralanmaları olur?

Doktorlar önce göz duvarının açılıp açılmadığına ve yaranın arkasında ne olduğuna bakar. Bir gözde bu yaralanmaların birkaçı aynı anda olabilir.

2001–2011 yılları arasında yaralanan ABD askerlerinde yaralı gözlerin yaklaşık 5'te 1'inde göz içinde yabancı cisim vardı (%18,6). Doktorlar, işe yarar bir görme olasılığını Oküler Travma Skoru ile tahmin eder. Bu skor, yaralanmadan kısa süre sonra ölçülen görmeyi yaranın türü ve komplikasyonlarıyla birleştirir.

İlk saatlerde neler yapılır?

İlk tedaviyi, yaralanmanın olduğu yere yakın çalışan sağlık ekibi yapar. Amaç gözü korumak ve yarayı hızla kapatmaktır. ABD ordusunun kılavuzları ile Ukrayna'nın muharebe kaynaklı göz travması için 2026'da yayımladığı standart, temel adımlarda örtüşür. Gözün üzeri bandajla değil, sert bir koruyucu kalkanla kapatılır. Antibiyotik başlanır ve tetanoza karşı koruma sağlanır. Gözde bir parçadan şüpheleniliyorsa orbita BT'si çekilir. Açık bir göz yarası, mümkünse ilk 24 saat içinde ameliyatla kapatılır.

Sonraki tedaviler nelerdir, ne zaman yapılır?

Yara kapatıldıktan sonra birçok gözde yeni ameliyatlar gerekir. Plan yaralanmaya göre değişir. Bu yüzden aşağıdaki sıra sık görülen bir sıradır, kesin değildir.

Göz içindeki parçalar ve retina ameliyatı

Göz içindeki bir parça vitrektomi sırasında çıkarılır. Vitrektomi, bir retina cerrahının gözün içinde yaptığı bir ameliyattır. Zamanlama parçanın malzemesine bağlıdır. Tahta, toprak ve diğer organik maddeler yüksek enfeksiyon riski taşır ve acilen çıkarılır. Küçük metal parçaların çıkarılması ise antibiyotik tedavisi altında bazen bir süre bekleyebilir. ABD askerlerinde bu parçalar ortanca 21 gün sonra çıkarıldı ve 79 gözün hiçbirinde enfeksiyon gelişmedi. Gözde kalan demir ya da bakır retinaya yavaş yavaş zarar verebilir. Bu yüzden gözde kalan her parça için net bir plan gerekir.

Gözde ya da göz çukurunda hâlâ metal olabilirse, metal dışlanana kadar MR çekilmemelidir: MR cihazının mıknatısı parçayı yerinden oynatabilir. Parçaları bulmak için BT kullanılır. Dronlardan saçılan plastik parçalar BT'de metal gibi görünebilir. Bu da yalnızca raporu değil, görüntülerin kendisini göndermeniz için bir neden daha. Antalya'da retina ameliyatı, retina cerrahlarıyla birlikte planlanır.

Yaralanmadan sonra gelişen katarakt

Yaralanma göz merceğini bulanıklaştırabilir, onu saran ince zarı (kapsül) yırtabilir ya da merceği taşıyan lifleri koparabilir. Ameliyatın doğru zamanı konusunda doktorlar arasında görüş birliği yoktur. Gözdeki iltihabın yatışmasını beklemek, yapay lensin gücünün daha doğru seçilmesini sağlar. Kalan desteğe göre yapay lens kapsülün içine, önüne ya da göz duvarına sabitlenerek yerleştirilir.

Prof. Dr. Türkoğlu, yaralanmış ya da retina ameliyatı geçirmiş gözler dahil, ameliyatı zor olan gözlerde katarakt cerrahisi yapar. Uzmanlık tezi, vitrektomi sonrası katarakt cerrahisi üzerineydi. Göz yaralanmaları üzerine de yayınları vardır. Bunlardan biri, yaralanmadan sonra gözün ön bölümünde kanama (travmatik hifema) olan 206 hastayı inceleyen bir çalışmadır. Ayrıntılar zor katarakt ameliyatları sayfasında.

Göz kapakları, gözyaşı yolları ve düşük kapak

Göz kapağı ve gözyaşı kanalcığı kesikleri erken onarılmalıdır. İlk onarımdan sonra yine de çoğu zaman sorunlar kalır. Kapak çentikli ya da yara izli olabilir veya tam kapanmayabilir. Üst kapak düşebilir (pitozis) ya da göz sürekli sulanabilir. Bunlar planlı okuloplastik cerrahiyle tedavi edilir. Ameliyat çoğu zaman yaralanmadan aylar sonra, şişlik geçtiğinde yapılır. Prof. Dr. Türkoğlu bu ameliyatları kendisi yapar. Bkz. göz kapağı cerrahisi, göz kapağı düşüklüğü ve gözyaşı kanalı tıkanıklığı tedavisi.

Göz çukuru (orbita) kırıkları

Göz çukurunun tabanında ya da duvarında bir kırık, bir göz kasını sıkıştırabilir. Çift görmeye ya da gözün geriye çökmesine de yol açabilir. Yalnızca taban kırığı varsa cerrahlar genellikle en az 14 gün bekler ve kararı 3–4 hafta içinde verir. Ağrı ya da bulantıyla birlikte sıkışmış bir kas bunun istisnasıdır ve acil ameliyat gerektirir. En önemli tetkik ince kesitli BT'dir. Kırık onarımı, orbita ve çene-yüz (maksillofasiyal) cerrahlarıyla birlikte planlanır.

Göz kurtarılamadığında

Yaralanan göz bazen görmeyen bir göz olarak kalır; zamanla ağrımaya başlar ya da küçülür. Bu durumda seçenekler, gözün üzerine takılan ince bir kabuk protez ya da orbita implantıyla birlikte gözün alınmasıdır (evisserasyon veya enükleasyon). Gözün alınmasından genellikle yaklaşık 4–8 hafta sonra size özel bir yapay göz takılır. Prof. Dr. Türkoğlu bu ameliyatları yapar; yapay gözün kendisini ise bir göz protezi uzmanı (okülarist) hazırlar. Bkz. göz protezi.

Yaralı gözün alınması diğer gözü korur mu?

Gözü ağır yaralanan kişiler çoğu zaman sempatik oftalmi adını duyar. Bu, bir gözün yaralanmasından sonra sağlıklı gözde gelişebilen bir iltihaptır. Nadir görülür: açık göz yaralanmasından sonra yaklaşık 1.000 kişiden 1–2'sinde ortaya çıkar (%0,12–0,19). Vakaların yaklaşık 4'te 3'ü ilk 6 ay içinde başlar.

Ağır yaralanmış bir gözün alınması uzun yıllar boyunca kısmen bu iltihabı önlemek için önerildi. Yeni araştırmalar, gözün yaralanmadan kısa süre sonra alınmasının bu riski azalttığını göstermedi. Bu yüzden bugün gözün alınması kararında esas olarak ağrı, rahatlık, görünüm ve görme şansı belirleyicidir. Sağlıklı gözünüz kızarır, ağrır, ışığa hassaslaşır ya da bulanık görmeye başlarsa vakit kaybetmeden bir göz doktoruna görünün.

Gözün ve görmenin korunma şansı nedir?

Gözün geleceği en çok yaralanmadan kısa süre sonraki görmeye ve yaranın türüne bağlıdır. Yayımlanmış çalışmalar kabaca bir fikir verir:

• Türkiye'den bir askeri seride (74 askerin yaralanan 103 gözü) gözlerin %88'i (%88,3) korundu. Gözlerin %35'inde (%34,9) görme 20/40 veya daha iyi düzeye ulaştı.
• Kiev'deki ana askeri hastaneye geldiğinde yalnızca ışığı ya da el hareketlerini görebilen gözlerin %65'inde, 6 aylık takipte görme düzeldi.

Bu rakamlar sizin gözünüzü değil, hasta gruplarını anlatır. Neyin gerçekçi olarak kazanılabileceğini muayene ve kayıtlarınız gösterir.

Patlama, göz yaralanmadan da görmeyi etkileyebilir mi?

Evet. Patlama, gözler normal görünse bile beyni yaralayabilir. Patlamaya bağlı hafif travmatik beyin hasarından sonra kişilerin %40–68'inde görme sorunları olur. Sık görülen şikâyetler; ışığa hassasiyet, bulanık görme, okuma ve odaklanma güçlüğü ile gözlerin birlikte çalışmamasıdır. 639 ABD askerinde ışığa hassasiyet 1 ay sonra %20'sinde, 1 yıl sonra ise %7'sinde hâlâ sürüyordu.

Bu sorunlar ayrıntılı bir göz muayenesiyle, çoğu zaman bir nörolog ya da nöro-oftalmologla birlikte değerlendirilir. Göz muayenesindeki harf tablosu net okunsa bile görme rehabilitasyonu yardımcı olabilir.

Antalya dışından değerlendirme nasıl alınır?

Kayıtlarınızı yola çıkmadan önce gönderebilirsiniz. Prof. Dr. Türkoğlu bunları inceler. Şimdi neyin, daha sonra neyin yardımcı olabileceğini ve Antalya'ya gelmenin anlamlı olup olmadığını açıklar. Yararlı belgeler şunlardır:

• epikrizler (taburcu raporları) ve ameliyat notları;
• orbita ve baş BT'si: yalnızca yazılı rapor değil, görüntü dosyaları;
• gözlerin ve göz kapaklarının fotoğrafları;
• her göz için yakın tarihli görme ölçümü ve göz tansiyonu;
• kullandığınız ilaçların ve alerjilerinizin listesi.

Görüşmeler Türkçe veya İngilizce yapılır. Gerekirse BergemHealth, Rusça ve Ukraynaca konuşan bir tercüman ve size eşlik eden bir refakat görevlisi sağlar. BergemHealth, muayenehanenin uluslararası hasta koordinasyon ortağıdır; transfer ve konaklamada da yardımcı olur. Bkz. uzaktan değerlendirme (ikinci görüş) ve şehir dışından gelen hastalar.

Antalya'da savaş kaynaklı göz yaralanmalarının tedavisi

Prof. Dr. Elif Betül Türkoğlu, Antalya'da çalışan bir göz hastalıkları profesörüdür. Göz tümörlerini tedavi eder; ameliyatı zor gözlerde katarakt cerrahisi ve okuloplastik cerrahi yapar. Okuloplastik cerrahi; göz kapaklarını, gözyaşı yollarını, göz yuvasını ve gözün implantla alınmasını kapsar. Yaralanmış gözler için kayıt değerlendirmesi, muayene ve bu alanlarda planlı ameliyat sunar. Retina ameliyatı ve kırık onarımı ilgili uzmanlarla birlikte planlanır.